Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Fiziologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Siydik chiqarish fiziologiyasi: saqlash, chiqarish va nerv boshqaruvi

Pastki siydik yoʻllari fiziologiyasi: saqlash va chiqarish fazalari, innervatsiya, retseptorlar, kontinensiya, urodinamika asoslari va neyrogen pufak tasnifi. Yuqori kurs talabalari, ordinatorlar va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

25 slayd · 517 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Siydik chiqarish fiziologiyasi: saqlash, chiqarish va nerv boshqaruvi
01

Taqdimot maqsadlari

  • Siydik saqlash (storage) va chiqarish (voiding) fazalarining fiziologik mexanizmlarini tushuntirish.
  • Pastki siydik yoʻllarining somatik va vegetativ innervatsiyasini (T10–L2, S2–S4) hamda markaziy boshqaruvni (PAG, pontin markaz) sanab berish.
  • Detrusor va sfinkterlardagi asosiy retseptorlarni (M3, β3, α1) va ularning farmakologik ahamiyatini bilish.
  • Uroflowmetriya, qoldiq siydik, compliance va bosim–oqim tadqiqotining asosiy koʻrsatkichlarini talqin qilish.
  • Neyrogen siydik pufagini lezyon darajasi boʻyicha tasniflash; BPH-LUTS, OAB va retensiyaning fiziologik asosini tushuntirish.
02

Pastki siydik yoʻllari: ikki fazali ish tsikli

  • Siydik pufagi va uretra ikki vazifani navbatma-navbat bajaradi: siydikni past bosimda saqlash (storage) va toʻliq, ixtiyoriy chiqarish (voiding, miksiya).
  • Saqlash sutkaning asosiy qismini egallaydi: detrusor boʻshashgan, pufak boʻyni va sfinkter yopiq; pufak sigʻimi odatda taxminan 400–500 mL.
  • Chiqarish qisqa va muvofiqlashgan: detrusor uzluksiz qisqaradi, uretra va sfinkter bir vaqtda boʻshashadi, pufak toʻliq boʻshaydi.
  • Almashinuv miya (pontin siydik chiqarish markazi, PMC) va orqa miya refleks yoyi orqali boshqariladi; ixtiyoriy nazorat yuqori markazlarga tegishli.
  • Buzilishlar: saqlash (giperaktiv pufak, urgensiya, nokturiya, stress-nokontinensiya) va chiqarish (sust oqim, uzilish, retensiya) simptomlari.
  • ICD-10: N31 (pufakning neyromuskulyar disfunksiyasi), R33 (siydik retensiyasi), N39.3–N39.4 (siydik tuta olmaslik), N40 (prostata giperplaziyasi).
03

Detrusor, pufak boʻyni va sfinkterlar

  • Detrusor — silliq mushak, qisqarishi M3-muskarin retseptorlari orqali; devor viskoelastik (kollagen–elastin), shuning uchun toʻlish davomida bosim deyarli oshmaydi (yuqori compliance).
  • Urotelyum faqat toʻsiq emas: choʻzilganda ATP, NO va boshqa mediatorlarni chiqarib afferent nerv uchlarini faollashtiradi (sensor vazifa).
  • Pufak boʻyni: erkaklarda silliq mushak α1-adrenergik tonus bilan yopiq turadi (eyakulyatsiyada retrograd oqimni ham toʻsadi); ayollarda boʻyinning roli kamroq.
  • Ichki sfinkter silliq mushakli, avtonom boshqariladi; tashqi uretral sfinkter (rabdosfinkter) chiziqli mushak, pudendal nerv orqali ixtiyoriy va refleks qisqaradi.
  • Erkaklarda proksimal sfinkter — pufak boʻyni va prostata uretrasi, distal — membranoz uretradagi rabdosfinkter; prostata jarrohligidan keyin kontinensiyani asosan distal sfinkter taʼminlaydi.
  • Ayollarda uretraning oʻrta qismidagi rabdosfinkter, shilliq qavat va tomir yostiqchasi, shuningdek tos tubi mushaklari va pubouretral tayanch tuzilmalari muhim.
04

Pastki siydik yoʻllari innervatsiyasi

NervSegmentlarMediator / turiAsosiy taʼsir
Gipogastrik (simpatik) T10–L2 Noradrenalin; avtonom β3: detrusor boʻshashishi; α1: pufak boʻyni, prostata, uretra qisqarishi (saqlash)
Tos nervi (pelvic, parasimpatik) S2–S4 Atsetilxolin; avtonom M3: detrusor qisqarishi (chiqarish); afferentlar pufak toʻlishini bildiradi
Pudendal nerv (Onuf yadrosi) S2–S4 (ventral shox) Atsetilxolin (nikotinik); somatik Tashqi sfinkter va tos tubi mushaklarining ixtiyoriy va refleks qisqarishi
Afferent tolalar S2–S4; T10–L2 Aδ va C tolalar Aδ — devor tarangligi, toʻlish hissi; C — ogʻriq, yalligʻlanish, patologik urgensiya
05

Markaziy boshqaruv: PMC, PAG va yuqori markazlar

  • Pontin siydik chiqarish markazi (PMC, Barrington yadrosi) — chiqarish «kaliti»: bulbospinal yoʻl orqali detrusor qisqarishi va sfinkter boʻshashishini muvofiqlashtiradi.
  • Periakveduktal kulrang modda (PAG, periaqueductal grey) sakral afferent axborotni qabul qilib, uni yuqori markazlarga va PMC ga uzatadi.
  • Yuqori markazlar — prefrontal korteks, oldingi singulyar korteks, insula, gipotalamus: pufak holatini baholab, chiqarish ijtimoiy jihatdan mos yoki mos emasligini hal qiladi.
  • Normada yuqori markazlar PMC ga tormozlovchi taʼsir koʻrsatadi; sharoit mos boʻlganda tormoz olib tashlanadi va chiqarish boshlanadi (ixtiyoriy nazorat).
  • Suprapontin zararlanishlar (insult, Parkinson kasalligi, demensiya) tormozni kamaytirib giperaktivlikka olib keladi; pontin–sakral oraliqdagi zararlanishlar muvofiqlikni buzadi (DSD).
06

Saqlash fazasi: mexanizmlar

  • Normada toʻlish hissini asosan Aδ-tolalar (devor tarangligi) uzatadi; C-tolalar odatda «jim», yalligʻlanish va kuchli qitiqlashda faollashib urgensiya va ogʻriq beradi.
  • Simpatik refleks (gipogastrik nerv): β3 orqali detrusor boʻshashadi, α1 orqali pufak boʻyni va prostata uretrasi yopiladi; tos ganglionlarida parasimpatik uzatma tormozlanadi.
  • Somatik «qoʻriqlash» refleksi (guarding reflex): pufak toʻlgani sari pudendal motoneyronlar (Onuf yadrosi) tashqi sfinkter va tos tubi tonusini oshiradi.
  • Suprapontin tormoz PMC ni bostirib turadi, shuning uchun toʻlish davomida detrusor qisqarmaydi.
  • Natija: hajm oshgani bilan intravezikal bosim deyarli oʻzgarmaydi (yuqori compliance), uretral yopilish bosimi pufak bosimidan doimo yuqori boʻladi.
07

Chiqarish fazasi: refleks yoyi

  • Ixtiyoriy qaror va afferent signalning kuchayishi PAG orqali PMC ni faollashtiradi (spino-bulbo-spinal refleks).
  • PMC sakral parasimpatik neyronlarni qoʻzgʻatadi: pelvic nerv orqali atsetilxolin, M3 retseptorlari va detrusorning kuchli, uzluksiz qisqarishi.
  • Bir vaqtda PMC Onuf yadrosini va simpatik chiqishni tormozlaydi: tashqi sfinkter va tos tubi boʻshashadi, pufak boʻyni ochiladi; uretra silliq mushagi azot oksidi (NO) orqali ham boʻshashadi.
  • Detrusor qisqarishi bilan uretra boʻshashishining muvofiqligi — detrusor–sfinkter sinergiyasi; buzilsa, detrusor–sfinkter dissinergiyasi (DSD) rivojlanadi.
  • Uretradagi siydik oqimi afferentlarni qoʻshimcha faollashtirib, qisqarishni davom ettiradi (musbat qaytar aloqa); pufak boʻshagach tizim yana saqlash fazasiga oʻtadi.
  • Normada qorin mushaklari bilan kuchanish zarur emas; uning doimiy zarurati chiqish yoʻli obstruktsiyasi yoki detrusor zaifligi belgisi boʻlishi mumkin.
08

Retseptorlar va farmakologik nishonlar

RetseptorJoylashuviFiziologik taʼsirDori sinfi va klinik qoʻllanish
M3 (muskarin) Detrusor (M2 son jihatdan koʻp) Qisqarish (chiqarish) Antimuskarinlar — OAB; ogʻiz qurishi, qabziyat, retensiya xavfi
β3-adrenoretseptor Detrusor (asosiy β-turi) Boʻshashish (saqlash) Mirabegron — OAB; arterial bosimni nazorat qilish kerak
α1A / α1D Prostata, pufak boʻyni, uretra (α1A); detrusor va orqa miya (α1D) Silliq mushak tonusi α-blokatorlar (tamsulozin, alfuzosin, doksazozin) — BPH-LUTS; ortostatik gipotenziya
PDE5 (NO–cGMP yoʻli) Prostata, detrusor, uretra, tomirlar Silliq mushak boʻshashishi Tadalafil (PDE5 ingibitori) — BPH-LUTS; nitratlar bilan mumkin emas
Nikotinik (Nm) Tashqi sfinkter (chiziqli mushak) Ixtiyoriy qisqarish Pudendal nerv orqali boshqariladi; zararlanishi sfinkter yetishmovchiligiga olib keladi
Purinergik P2X (ATP) Urotelyum, afferent uchlari Sezish; atropinga chidamli qisqarish Asosiy dori nishoni emas; giperaktiv pufakda ahamiyati ortadi
09

Kontinensiya mexanizmlari: erkaklar va ayollar

  • Kontinensiya sharti: uretral yopilish bosimi (uretra bosimi minus intravezikal bosim) har doim musbat qolishi; yoʻtal va kuchanishda qorin ichi bosimi uretraga ham uzatilishi kerak.
  • Erkaklar: proksimal (pufak boʻyni, prostata uretrasi, α1 tonusi) va distal (membranoz uretradagi rabdosfinkter, tos tubi) mexanizmlar.
  • Ayollar: pufak boʻyni zaif; kontinensiya asosan uretraning oʻrta qismi, tos tubi va pubouretral tayanchlar hisobiga taʼminlanadi.
  • Stress-nokontinensiya (N39.3): kuchanishda bosim uzatilishining buzilishi (uretra gipermobilligi) yoki ichki sfinkter yetishmovchiligi.
  • Urge-nokontinensiya detrusor giperaktivligi bilan bogʻliq; aralash shakl ham koʻp uchraydi.
  • Toshib oqish (overflow) surunkali retensiyada rivojlanadi: pufak sigʻimidan oshib, tomchilab siydik chiqadi, lekin pufak boʻshamaydi.
10

Uroflowmetriya va urodinamika: asosiy koʻrsatkichlar

KoʻrsatkichMaʼnosiKlinik ahamiyati
Qmax (uroflowmetriya) Maksimal oqim tezligi, mL/s; chiqarilgan hajm ≥150 mL boʻlsa ishonchli Erkaklarda ~10 mL/s dan past qiymat obstruktsiyani koʻrsatishi mumkin, lekin detrusor zaifligidan ajratmaydi
Qoldiq siydik (PVR) Miksiyadan keyin pufakda qolgan hajm (UZI yoki kateter) Takror oʻlchang; yuqori yoki ortib boruvchi PVR — retensiya, yuqori yoʻllarga xavf
Compliance C = ΔV / ΔPdet (mL/cmH2O) Past compliance — yuqori bosim, gidronefroz va buyrak shikastlanishi xavfi
Detrusor bosimi Pdet = Pves − Pabd (pufak minus qorin bosimi) Bosim–oqim tadqiqotida Pdet Qmax paytida baholanadi
DLPP Siydik sizishi boshlangan paytdagi detrusor bosimi Neyrogen pufakda >40 cmH2O yuqori yoʻllar shikastlanishi xavfi bilan bogʻliq
BOOI BOOI = Pdet(Qmax) − 2 × Qmax >40 obstruktsiya; 20–40 noaniq; <20 obstruktsiya yoʻq
11

Neyrogen siydik pufagi: lezyon darajasi boʻyicha

Lezyon darajasiMisollarUrodinamik naqshKlinik oqibat
Suprapontin (yuqori motoneyron) Insult, Parkinson kasalligi, demensiya, miya shishi Detrusor giperaktivligi; sfinkter sinergiyasi saqlangan Urgensiya, pollakiuriya, urge-nokontinensiya; retensiya kam
Suprasakral spinal (pontin–sakral oraliq) Orqa miya jarohati, koʻp skleroz, transvers mielit Neyrogen detrusor giperaktivligi + DSD; yuqori bosim Retensiya va sizish; yuqori yoʻllar xavfi; T6 va undan yuqorida autonom disrefleksiya
Sakral va infrasakral (pastki motoneyron) Kauda ekvina sindromi, sakral jarohat, tos jarrohligidan keyin Detrusor areflexiya yoki gipoaktivligi; sfinkter zaif boʻlishi mumkin Katta PVR, toshib oqish, stress-nokontinensiya
Periferik neyropatiya Qandli diabet, alkogolizm, Guillain–Barré sindromi Sezuvchanlik pasaygan, sigʻim katta, detrusor gipoaktiv Toʻlish his etilmaydi, surunkali retensiya, infeksiya
12

Klinik korrelyatsiya: BPH-LUTS va OAB

  • BPH-LUTS: prostata giperplaziyasi (BPH) → kattalashishi (BPE) → pufak chiqish yoʻli obstruktsiyasi (BPO). Statik komponent (hajm) — 5α-reduktaza ingibitorlari, dinamik (silliq mushak tonusi) — α1-blokatorlar.
  • Surunkali BPO da detrusor gipertrofiyalanadi va giperaktiv boʻladi (saqlash simptomlari); keyinchalik kontraktilik pasayib, PVR oshadi (dekompensatsiya).
  • LUTS uch guruh: saqlash (urgensiya, pollakiuriya, nokturiya), chiqarish (sust oqim, uzilish, kuchanish), miksiyadan keyingi (toʻliq boʻshamaslik hissi, tomchilash).
  • LUTS har doim prostatadan emas: pufak, polyuriya, uyqu buzilishi va yurak kasalliklari ham sabab boʻladi.
  • OAB (ICS taʼrifi): urgensiya, odatda pollakiuriya va nokturiya bilan, infeksiya yoki boshqa aniq patologiyasiz; urge-nokontinensiya boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin.
  • Davolash fiziologiyaga mos: OAB — M3-antagonist yoki β3-agonist; BPH — α1-blokator ± 5α-reduktaza ingibitori; PVR yuqori boʻlsa antimuskarinlar ehtiyotkorlik bilan.
13

Siydik retensiyasi (R33): turlari va yondashuv

  • SHOSHILINCH: oʻtkir siydik ushlanishi — ogʻriqli, pufak toʻla, siydik chiqmaydi; zudlik bilan kateterizatsiya (uretral yoki suprapubik) va sababni aniqlash.
  • Surunkali retensiya koʻpincha ogʻriqsiz: katta PVR, toshib oqish; asoratlar — gidronefroz, buyrak yetishmovchiligi, infeksiya.
  • Sabablar: obstruktiv (BPO, uretra strikturasi, ayollarda prolaps, tos jarrohligi), neyrogen (areflexiya), dorilar (antixolinergiklar, opioidlar, α-agonistlar, trisiklik antidepressantlar), ogʻriq, qabziyat.
  • Detrusor gipoaktivligi (underactivity): qisqarish kuchi yoki davomiyligi yetarli emas; yoshi bilan, diabet, neyropatiya va uzoq davom etgan BPO fonida uchraydi.
  • Yuqori bosimli surunkali retensiya dekompressiyasidan keyin postobstruktiv diurez mumkin — suyuqlik va elektrolitlarni kuzatish kerak.
14

Neyrogen pufak: yuqori yoʻllarni himoya qilish

  • Maqsadlar ketma-ketligi: buyrak va yuqori yoʻllarni saqlash → infeksiya va toshlarni kamaytirish → kontinensiya → hayot sifati.
  • Xavf omillari: past compliance, yuqori detrusor bosimi (DLPP >40 cmH2O), DSD, vezikoureteral reflyuks, doimiy yuqori PVR.
  • Davolash: toza intermittent kateterizatsiya (CIC) — asosiy usul; antimuskarinlar yoki β3-agonist; refrakter holda detrusorga onabotulinumtoksin A; jarrohlik (sistoplastika, diversiyalar).
  • Doimiy uretral kateter uzoq muddatda infeksiya, tosh va striktura xavfini oshiradi; imkon boʻlsa CIC afzal.
  • SHOSHILINCH: autonom disrefleksiya (T6 va undan yuqori jarohat) — kuchli bosh ogʻrigʻi, gipertenziya, bradikardiya, terlash; sababi koʻpincha pufak toʻlishi yoki kateter tiqilishi.
  • Birinchi qadamlar: bemorni oʻtirgan holatga keltirish, siqadigan kiyimni yechish, kateterni tekshirish yoki almashtirish; sabab bartaraf etilmasa — arterial bosimni tushirish va stasionar.
  • Monitoring: yuqori yoʻllar UZI, kreatinin, davriy urodinamika.
15

Algoritm: siydik chiqarish buzilishini baholash

  1. Anamnez: saqlash, chiqarish va miksiyadan keyingi LUTS; IPSS; dorilar; nevrologik kasalliklar, diabet, tos jarrohligi yoki nurlanishi.
  2. Siydik kundaligi (3 kunlik chastota–hajm jadvali): sutkalik hajm, nokturiya, funksional sigʻim.
  3. Obyektiv: qorin pastki qismi (pufak perkussiyasi), DRE (prostata), perineal sezuvchanlik, bulbokavernoz refleks, anal tonus; ayollarda prolaps va stress-sinov.
  4. Laborator: siydik umumiy tahlili, kreatinin/eGFR, zarur boʻlsa PSA; infeksiya boʻlsa avval davolash.
  5. Uroflowmetriya va UZI orqali PVR; yuqori siydik yoʻllari UZI (gidronefroz).
  6. Urodinamika (sistometriya, bosim–oqim tadqiqoti): tashxis noaniq, neyrogen sabab, jarrohlikdan oldin yoki davoga javob boʻlmasa.
  7. Davo tanlovi: faza (saqlash yoki chiqarish) va xavfga (PVR, yuqori yoʻllar holati) qarab; shoshilinch: oʻtkir retensiya, autonom disrefleksiya, yuqori bosimli pufak.
16

Asosiy klinik xulosalar

  • Saqlash — simpatik (T10–L2: β3 va α1) va somatik «qoʻriqlash» (Onuf yadrosi, S2–S4); chiqarish — parasimpatik (S2–S4, M3) va sfinkter boʻshashishi; muvofiqlashtiruvchi — PMC, axborot yoʻli — PAG.
  • Dori nishonlari: M3 — antimuskarinlar, β3 — mirabegron, α1A/D — α-blokatorlar; nojoʻya taʼsirlar fiziologiyadan kelib chiqadi (retensiya, arterial bosim, ortostatik gipotenziya).
  • Suprapontin zararlanish — giperaktivlik; suprasakral spinal — giperaktivlik + DSD (xavfli); sakral va periferik — areflexiya va katta PVR.
  • Past compliance va yuqori detrusor bosimi (DLPP >40 cmH2O) yuqori yoʻllarni shikastlaydi — neyrogen pufakda asosiy davo maqsadi.
  • Qmax obstruktsiya va detrusor zaifligini ajratmaydi: farqlash uchun bosim–oqim tadqiqoti kerak; PVR ni takror oʻlchang.
  • Oʻtkir retensiya va T6 dan yuqori jarohatda autonom disrefleksiya — shoshilinch holatlar.
17

Oʻzini tekshirish

1Detrusor qisqarishini taʼminlovchi asosiy retseptor qaysi?
  1. α1A-adrenoretseptor
  2. β3-adrenoretseptor
  3. M3-muskarin retseptori
  4. Nikotinik (Nm) retseptor

Javob: C. Parasimpatik atsetilxolin M3-retseptorlar orqali detrusorni qisqartiradi; β3 esa uni boʻshashtiradi (saqlash).

2Tashqi uretral sfinkterni qaysi tuzilma innervatsiya qiladi?
  1. Gipogastrik nerv (T10–L2)
  2. Pudendal nerv (Onuf yadrosi, S2–S4)
  3. Tos nervi (pelvic, parasimpatik)
  4. Genitofemoral nerv

Javob: B. Tashqi sfinkter chiziqli mushak; uni sakral ventral shoxdagi Onuf yadrosidan chiquvchi pudendal nerv boshqaradi.

3T8 darajasidagi orqa miya jarohatidan keyin qanday urodinamik naqsh kutiladi?
  1. Detrusor areflexiya va sfinkter denervatsiyasi
  2. Neyrogen detrusor giperaktivligi va DSD
  3. Normal compliance va normal oqim
  4. Faqat stress-nokontinensiya

Javob: B. Pontin markaz bilan sakral markaz aloqasi uzilgani uchun giperaktivlik va detrusor–sfinkter dissinergiyasi rivojlanadi.

4Bosim–oqim tadqiqotida Pdet(Qmax) = 70 cmH2O, Qmax = 10 mL/s. BOOI va talqini?
  1. BOOI 50 — obstruktsiya
  2. BOOI 30 — noaniq
  3. BOOI 10 — obstruktsiya yoʻq
  4. BOOI ni hisoblab boʻlmaydi

Javob: A. BOOI = 70 − 2 × 10 = 50; qiymat >40 boʻlsa chiqish yoʻli obstruktsiyasi tasdiqlanadi.

5T4 darajasidagi jarohati bor bemorda kateter tiqilgach keskin bosh ogʻrigʻi, yuqori arterial bosim va bradikardiya paydo boʻldi. Birinchi qadam?
  1. Oʻtirgan holatga keltirish va kateterni tekshirish yoki almashtirish
  2. Antixolinergik yuborish
  3. Kuchli diuretik berish
  4. Kuzatib, ertaga baholash

Javob: A. Bu autonom disrefleksiya; ogʻriq stimulini (toʻla pufak, tiqilgan kateter) zudlik bilan bartaraf etish kerak.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS, 2024
  • EAU Guidelines on Urinary Incontinence in Adults, 2024
  • AUA Guideline: Benign Prostatic Hyperplasia / LUTS, 2023
  • Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (517 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish