- Siydik saqlash (storage) va chiqarish (voiding) fazalarining fiziologik mexanizmlarini tushuntirish.
- Pastki siydik yoʻllarining somatik va vegetativ innervatsiyasini (T10–L2, S2–S4) hamda markaziy boshqaruvni (PAG, pontin markaz) sanab berish.
- Detrusor va sfinkterlardagi asosiy retseptorlarni (M3, β3, α1) va ularning farmakologik ahamiyatini bilish.
- Uroflowmetriya, qoldiq siydik, compliance va bosim–oqim tadqiqotining asosiy koʻrsatkichlarini talqin qilish.
- Neyrogen siydik pufagini lezyon darajasi boʻyicha tasniflash; BPH-LUTS, OAB va retensiyaning fiziologik asosini tushuntirish.
02
Pastki siydik yoʻllari: ikki fazali ish tsikli
- Siydik pufagi va uretra ikki vazifani navbatma-navbat bajaradi: siydikni past bosimda saqlash (storage) va toʻliq, ixtiyoriy chiqarish (voiding, miksiya).
- Saqlash sutkaning asosiy qismini egallaydi: detrusor boʻshashgan, pufak boʻyni va sfinkter yopiq; pufak sigʻimi odatda taxminan 400–500 mL.
- Chiqarish qisqa va muvofiqlashgan: detrusor uzluksiz qisqaradi, uretra va sfinkter bir vaqtda boʻshashadi, pufak toʻliq boʻshaydi.
- Almashinuv miya (pontin siydik chiqarish markazi, PMC) va orqa miya refleks yoyi orqali boshqariladi; ixtiyoriy nazorat yuqori markazlarga tegishli.
- Buzilishlar: saqlash (giperaktiv pufak, urgensiya, nokturiya, stress-nokontinensiya) va chiqarish (sust oqim, uzilish, retensiya) simptomlari.
- ICD-10: N31 (pufakning neyromuskulyar disfunksiyasi), R33 (siydik retensiyasi), N39.3–N39.4 (siydik tuta olmaslik), N40 (prostata giperplaziyasi).
03
Detrusor, pufak boʻyni va sfinkterlar
- Detrusor — silliq mushak, qisqarishi M3-muskarin retseptorlari orqali; devor viskoelastik (kollagen–elastin), shuning uchun toʻlish davomida bosim deyarli oshmaydi (yuqori compliance).
- Urotelyum faqat toʻsiq emas: choʻzilganda ATP, NO va boshqa mediatorlarni chiqarib afferent nerv uchlarini faollashtiradi (sensor vazifa).
- Pufak boʻyni: erkaklarda silliq mushak α1-adrenergik tonus bilan yopiq turadi (eyakulyatsiyada retrograd oqimni ham toʻsadi); ayollarda boʻyinning roli kamroq.
- Ichki sfinkter silliq mushakli, avtonom boshqariladi; tashqi uretral sfinkter (rabdosfinkter) chiziqli mushak, pudendal nerv orqali ixtiyoriy va refleks qisqaradi.
- Erkaklarda proksimal sfinkter — pufak boʻyni va prostata uretrasi, distal — membranoz uretradagi rabdosfinkter; prostata jarrohligidan keyin kontinensiyani asosan distal sfinkter taʼminlaydi.
- Ayollarda uretraning oʻrta qismidagi rabdosfinkter, shilliq qavat va tomir yostiqchasi, shuningdek tos tubi mushaklari va pubouretral tayanch tuzilmalari muhim.
04
Pastki siydik yoʻllari innervatsiyasi
| Nerv | Segmentlar | Mediator / turi | Asosiy taʼsir |
| Gipogastrik (simpatik) | T10–L2 | Noradrenalin; avtonom | β3: detrusor boʻshashishi; α1: pufak boʻyni, prostata, uretra qisqarishi (saqlash) |
| Tos nervi (pelvic, parasimpatik) | S2–S4 | Atsetilxolin; avtonom | M3: detrusor qisqarishi (chiqarish); afferentlar pufak toʻlishini bildiradi |
| Pudendal nerv (Onuf yadrosi) | S2–S4 (ventral shox) | Atsetilxolin (nikotinik); somatik | Tashqi sfinkter va tos tubi mushaklarining ixtiyoriy va refleks qisqarishi |
| Afferent tolalar | S2–S4; T10–L2 | Aδ va C tolalar | Aδ — devor tarangligi, toʻlish hissi; C — ogʻriq, yalligʻlanish, patologik urgensiya |
05
Markaziy boshqaruv: PMC, PAG va yuqori markazlar
- Pontin siydik chiqarish markazi (PMC, Barrington yadrosi) — chiqarish «kaliti»: bulbospinal yoʻl orqali detrusor qisqarishi va sfinkter boʻshashishini muvofiqlashtiradi.
- Periakveduktal kulrang modda (PAG, periaqueductal grey) sakral afferent axborotni qabul qilib, uni yuqori markazlarga va PMC ga uzatadi.
- Yuqori markazlar — prefrontal korteks, oldingi singulyar korteks, insula, gipotalamus: pufak holatini baholab, chiqarish ijtimoiy jihatdan mos yoki mos emasligini hal qiladi.
- Normada yuqori markazlar PMC ga tormozlovchi taʼsir koʻrsatadi; sharoit mos boʻlganda tormoz olib tashlanadi va chiqarish boshlanadi (ixtiyoriy nazorat).
- Suprapontin zararlanishlar (insult, Parkinson kasalligi, demensiya) tormozni kamaytirib giperaktivlikka olib keladi; pontin–sakral oraliqdagi zararlanishlar muvofiqlikni buzadi (DSD).
06
Saqlash fazasi: mexanizmlar
- Normada toʻlish hissini asosan Aδ-tolalar (devor tarangligi) uzatadi; C-tolalar odatda «jim», yalligʻlanish va kuchli qitiqlashda faollashib urgensiya va ogʻriq beradi.
- Simpatik refleks (gipogastrik nerv): β3 orqali detrusor boʻshashadi, α1 orqali pufak boʻyni va prostata uretrasi yopiladi; tos ganglionlarida parasimpatik uzatma tormozlanadi.
- Somatik «qoʻriqlash» refleksi (guarding reflex): pufak toʻlgani sari pudendal motoneyronlar (Onuf yadrosi) tashqi sfinkter va tos tubi tonusini oshiradi.
- Suprapontin tormoz PMC ni bostirib turadi, shuning uchun toʻlish davomida detrusor qisqarmaydi.
- Natija: hajm oshgani bilan intravezikal bosim deyarli oʻzgarmaydi (yuqori compliance), uretral yopilish bosimi pufak bosimidan doimo yuqori boʻladi.
07
Chiqarish fazasi: refleks yoyi
- Ixtiyoriy qaror va afferent signalning kuchayishi PAG orqali PMC ni faollashtiradi (spino-bulbo-spinal refleks).
- PMC sakral parasimpatik neyronlarni qoʻzgʻatadi: pelvic nerv orqali atsetilxolin, M3 retseptorlari va detrusorning kuchli, uzluksiz qisqarishi.
- Bir vaqtda PMC Onuf yadrosini va simpatik chiqishni tormozlaydi: tashqi sfinkter va tos tubi boʻshashadi, pufak boʻyni ochiladi; uretra silliq mushagi azot oksidi (NO) orqali ham boʻshashadi.
- Detrusor qisqarishi bilan uretra boʻshashishining muvofiqligi — detrusor–sfinkter sinergiyasi; buzilsa, detrusor–sfinkter dissinergiyasi (DSD) rivojlanadi.
- Uretradagi siydik oqimi afferentlarni qoʻshimcha faollashtirib, qisqarishni davom ettiradi (musbat qaytar aloqa); pufak boʻshagach tizim yana saqlash fazasiga oʻtadi.
- Normada qorin mushaklari bilan kuchanish zarur emas; uning doimiy zarurati chiqish yoʻli obstruktsiyasi yoki detrusor zaifligi belgisi boʻlishi mumkin.
08
Retseptorlar va farmakologik nishonlar
| Retseptor | Joylashuvi | Fiziologik taʼsir | Dori sinfi va klinik qoʻllanish |
| M3 (muskarin) | Detrusor (M2 son jihatdan koʻp) | Qisqarish (chiqarish) | Antimuskarinlar — OAB; ogʻiz qurishi, qabziyat, retensiya xavfi |
| β3-adrenoretseptor | Detrusor (asosiy β-turi) | Boʻshashish (saqlash) | Mirabegron — OAB; arterial bosimni nazorat qilish kerak |
| α1A / α1D | Prostata, pufak boʻyni, uretra (α1A); detrusor va orqa miya (α1D) | Silliq mushak tonusi | α-blokatorlar (tamsulozin, alfuzosin, doksazozin) — BPH-LUTS; ortostatik gipotenziya |
| PDE5 (NO–cGMP yoʻli) | Prostata, detrusor, uretra, tomirlar | Silliq mushak boʻshashishi | Tadalafil (PDE5 ingibitori) — BPH-LUTS; nitratlar bilan mumkin emas |
| Nikotinik (Nm) | Tashqi sfinkter (chiziqli mushak) | Ixtiyoriy qisqarish | Pudendal nerv orqali boshqariladi; zararlanishi sfinkter yetishmovchiligiga olib keladi |
| Purinergik P2X (ATP) | Urotelyum, afferent uchlari | Sezish; atropinga chidamli qisqarish | Asosiy dori nishoni emas; giperaktiv pufakda ahamiyati ortadi |
09
Kontinensiya mexanizmlari: erkaklar va ayollar
- Kontinensiya sharti: uretral yopilish bosimi (uretra bosimi minus intravezikal bosim) har doim musbat qolishi; yoʻtal va kuchanishda qorin ichi bosimi uretraga ham uzatilishi kerak.
- Erkaklar: proksimal (pufak boʻyni, prostata uretrasi, α1 tonusi) va distal (membranoz uretradagi rabdosfinkter, tos tubi) mexanizmlar.
- Ayollar: pufak boʻyni zaif; kontinensiya asosan uretraning oʻrta qismi, tos tubi va pubouretral tayanchlar hisobiga taʼminlanadi.
- Stress-nokontinensiya (N39.3): kuchanishda bosim uzatilishining buzilishi (uretra gipermobilligi) yoki ichki sfinkter yetishmovchiligi.
- Urge-nokontinensiya detrusor giperaktivligi bilan bogʻliq; aralash shakl ham koʻp uchraydi.
- Toshib oqish (overflow) surunkali retensiyada rivojlanadi: pufak sigʻimidan oshib, tomchilab siydik chiqadi, lekin pufak boʻshamaydi.
10
Uroflowmetriya va urodinamika: asosiy koʻrsatkichlar
| Koʻrsatkich | Maʼnosi | Klinik ahamiyati |
| Qmax (uroflowmetriya) | Maksimal oqim tezligi, mL/s; chiqarilgan hajm ≥150 mL boʻlsa ishonchli | Erkaklarda ~10 mL/s dan past qiymat obstruktsiyani koʻrsatishi mumkin, lekin detrusor zaifligidan ajratmaydi |
| Qoldiq siydik (PVR) | Miksiyadan keyin pufakda qolgan hajm (UZI yoki kateter) | Takror oʻlchang; yuqori yoki ortib boruvchi PVR — retensiya, yuqori yoʻllarga xavf |
| Compliance | C = ΔV / ΔPdet (mL/cmH2O) | Past compliance — yuqori bosim, gidronefroz va buyrak shikastlanishi xavfi |
| Detrusor bosimi | Pdet = Pves − Pabd (pufak minus qorin bosimi) | Bosim–oqim tadqiqotida Pdet Qmax paytida baholanadi |
| DLPP | Siydik sizishi boshlangan paytdagi detrusor bosimi | Neyrogen pufakda >40 cmH2O yuqori yoʻllar shikastlanishi xavfi bilan bogʻliq |
| BOOI | BOOI = Pdet(Qmax) − 2 × Qmax | >40 obstruktsiya; 20–40 noaniq; <20 obstruktsiya yoʻq |
11
Neyrogen siydik pufagi: lezyon darajasi boʻyicha
| Lezyon darajasi | Misollar | Urodinamik naqsh | Klinik oqibat |
| Suprapontin (yuqori motoneyron) | Insult, Parkinson kasalligi, demensiya, miya shishi | Detrusor giperaktivligi; sfinkter sinergiyasi saqlangan | Urgensiya, pollakiuriya, urge-nokontinensiya; retensiya kam |
| Suprasakral spinal (pontin–sakral oraliq) | Orqa miya jarohati, koʻp skleroz, transvers mielit | Neyrogen detrusor giperaktivligi + DSD; yuqori bosim | Retensiya va sizish; yuqori yoʻllar xavfi; T6 va undan yuqorida autonom disrefleksiya |
| Sakral va infrasakral (pastki motoneyron) | Kauda ekvina sindromi, sakral jarohat, tos jarrohligidan keyin | Detrusor areflexiya yoki gipoaktivligi; sfinkter zaif boʻlishi mumkin | Katta PVR, toshib oqish, stress-nokontinensiya |
| Periferik neyropatiya | Qandli diabet, alkogolizm, Guillain–Barré sindromi | Sezuvchanlik pasaygan, sigʻim katta, detrusor gipoaktiv | Toʻlish his etilmaydi, surunkali retensiya, infeksiya |
12
Klinik korrelyatsiya: BPH-LUTS va OAB
- BPH-LUTS: prostata giperplaziyasi (BPH) → kattalashishi (BPE) → pufak chiqish yoʻli obstruktsiyasi (BPO). Statik komponent (hajm) — 5α-reduktaza ingibitorlari, dinamik (silliq mushak tonusi) — α1-blokatorlar.
- Surunkali BPO da detrusor gipertrofiyalanadi va giperaktiv boʻladi (saqlash simptomlari); keyinchalik kontraktilik pasayib, PVR oshadi (dekompensatsiya).
- LUTS uch guruh: saqlash (urgensiya, pollakiuriya, nokturiya), chiqarish (sust oqim, uzilish, kuchanish), miksiyadan keyingi (toʻliq boʻshamaslik hissi, tomchilash).
- LUTS har doim prostatadan emas: pufak, polyuriya, uyqu buzilishi va yurak kasalliklari ham sabab boʻladi.
- OAB (ICS taʼrifi): urgensiya, odatda pollakiuriya va nokturiya bilan, infeksiya yoki boshqa aniq patologiyasiz; urge-nokontinensiya boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin.
- Davolash fiziologiyaga mos: OAB — M3-antagonist yoki β3-agonist; BPH — α1-blokator ± 5α-reduktaza ingibitori; PVR yuqori boʻlsa antimuskarinlar ehtiyotkorlik bilan.
13
Siydik retensiyasi (R33): turlari va yondashuv
- SHOSHILINCH: oʻtkir siydik ushlanishi — ogʻriqli, pufak toʻla, siydik chiqmaydi; zudlik bilan kateterizatsiya (uretral yoki suprapubik) va sababni aniqlash.
- Surunkali retensiya koʻpincha ogʻriqsiz: katta PVR, toshib oqish; asoratlar — gidronefroz, buyrak yetishmovchiligi, infeksiya.
- Sabablar: obstruktiv (BPO, uretra strikturasi, ayollarda prolaps, tos jarrohligi), neyrogen (areflexiya), dorilar (antixolinergiklar, opioidlar, α-agonistlar, trisiklik antidepressantlar), ogʻriq, qabziyat.
- Detrusor gipoaktivligi (underactivity): qisqarish kuchi yoki davomiyligi yetarli emas; yoshi bilan, diabet, neyropatiya va uzoq davom etgan BPO fonida uchraydi.
- Yuqori bosimli surunkali retensiya dekompressiyasidan keyin postobstruktiv diurez mumkin — suyuqlik va elektrolitlarni kuzatish kerak.
14
Neyrogen pufak: yuqori yoʻllarni himoya qilish
- Maqsadlar ketma-ketligi: buyrak va yuqori yoʻllarni saqlash → infeksiya va toshlarni kamaytirish → kontinensiya → hayot sifati.
- Xavf omillari: past compliance, yuqori detrusor bosimi (DLPP >40 cmH2O), DSD, vezikoureteral reflyuks, doimiy yuqori PVR.
- Davolash: toza intermittent kateterizatsiya (CIC) — asosiy usul; antimuskarinlar yoki β3-agonist; refrakter holda detrusorga onabotulinumtoksin A; jarrohlik (sistoplastika, diversiyalar).
- Doimiy uretral kateter uzoq muddatda infeksiya, tosh va striktura xavfini oshiradi; imkon boʻlsa CIC afzal.
- SHOSHILINCH: autonom disrefleksiya (T6 va undan yuqori jarohat) — kuchli bosh ogʻrigʻi, gipertenziya, bradikardiya, terlash; sababi koʻpincha pufak toʻlishi yoki kateter tiqilishi.
- Birinchi qadamlar: bemorni oʻtirgan holatga keltirish, siqadigan kiyimni yechish, kateterni tekshirish yoki almashtirish; sabab bartaraf etilmasa — arterial bosimni tushirish va stasionar.
- Monitoring: yuqori yoʻllar UZI, kreatinin, davriy urodinamika.
15
Algoritm: siydik chiqarish buzilishini baholash
- Anamnez: saqlash, chiqarish va miksiyadan keyingi LUTS; IPSS; dorilar; nevrologik kasalliklar, diabet, tos jarrohligi yoki nurlanishi.
- Siydik kundaligi (3 kunlik chastota–hajm jadvali): sutkalik hajm, nokturiya, funksional sigʻim.
- Obyektiv: qorin pastki qismi (pufak perkussiyasi), DRE (prostata), perineal sezuvchanlik, bulbokavernoz refleks, anal tonus; ayollarda prolaps va stress-sinov.
- Laborator: siydik umumiy tahlili, kreatinin/eGFR, zarur boʻlsa PSA; infeksiya boʻlsa avval davolash.
- Uroflowmetriya va UZI orqali PVR; yuqori siydik yoʻllari UZI (gidronefroz).
- Urodinamika (sistometriya, bosim–oqim tadqiqoti): tashxis noaniq, neyrogen sabab, jarrohlikdan oldin yoki davoga javob boʻlmasa.
- Davo tanlovi: faza (saqlash yoki chiqarish) va xavfga (PVR, yuqori yoʻllar holati) qarab; shoshilinch: oʻtkir retensiya, autonom disrefleksiya, yuqori bosimli pufak.
16
Asosiy klinik xulosalar
- Saqlash — simpatik (T10–L2: β3 va α1) va somatik «qoʻriqlash» (Onuf yadrosi, S2–S4); chiqarish — parasimpatik (S2–S4, M3) va sfinkter boʻshashishi; muvofiqlashtiruvchi — PMC, axborot yoʻli — PAG.
- Dori nishonlari: M3 — antimuskarinlar, β3 — mirabegron, α1A/D — α-blokatorlar; nojoʻya taʼsirlar fiziologiyadan kelib chiqadi (retensiya, arterial bosim, ortostatik gipotenziya).
- Suprapontin zararlanish — giperaktivlik; suprasakral spinal — giperaktivlik + DSD (xavfli); sakral va periferik — areflexiya va katta PVR.
- Past compliance va yuqori detrusor bosimi (DLPP >40 cmH2O) yuqori yoʻllarni shikastlaydi — neyrogen pufakda asosiy davo maqsadi.
- Qmax obstruktsiya va detrusor zaifligini ajratmaydi: farqlash uchun bosim–oqim tadqiqoti kerak; PVR ni takror oʻlchang.
- Oʻtkir retensiya va T6 dan yuqori jarohatda autonom disrefleksiya — shoshilinch holatlar.
1Detrusor qisqarishini taʼminlovchi asosiy retseptor qaysi?
- α1A-adrenoretseptor
- β3-adrenoretseptor
- M3-muskarin retseptori
- Nikotinik (Nm) retseptor
Javob: C. Parasimpatik atsetilxolin M3-retseptorlar orqali detrusorni qisqartiradi; β3 esa uni boʻshashtiradi (saqlash).
2Tashqi uretral sfinkterni qaysi tuzilma innervatsiya qiladi?
- Gipogastrik nerv (T10–L2)
- Pudendal nerv (Onuf yadrosi, S2–S4)
- Tos nervi (pelvic, parasimpatik)
- Genitofemoral nerv
Javob: B. Tashqi sfinkter chiziqli mushak; uni sakral ventral shoxdagi Onuf yadrosidan chiquvchi pudendal nerv boshqaradi.
3T8 darajasidagi orqa miya jarohatidan keyin qanday urodinamik naqsh kutiladi?
- Detrusor areflexiya va sfinkter denervatsiyasi
- Neyrogen detrusor giperaktivligi va DSD
- Normal compliance va normal oqim
- Faqat stress-nokontinensiya
Javob: B. Pontin markaz bilan sakral markaz aloqasi uzilgani uchun giperaktivlik va detrusor–sfinkter dissinergiyasi rivojlanadi.
4Bosim–oqim tadqiqotida Pdet(Qmax) = 70 cmH2O, Qmax = 10 mL/s. BOOI va talqini?
- BOOI 50 — obstruktsiya
- BOOI 30 — noaniq
- BOOI 10 — obstruktsiya yoʻq
- BOOI ni hisoblab boʻlmaydi
Javob: A. BOOI = 70 − 2 × 10 = 50; qiymat >40 boʻlsa chiqish yoʻli obstruktsiyasi tasdiqlanadi.
5T4 darajasidagi jarohati bor bemorda kateter tiqilgach keskin bosh ogʻrigʻi, yuqori arterial bosim va bradikardiya paydo boʻldi. Birinchi qadam?
- Oʻtirgan holatga keltirish va kateterni tekshirish yoki almashtirish
- Antixolinergik yuborish
- Kuchli diuretik berish
- Kuzatib, ertaga baholash
Javob: A. Bu autonom disrefleksiya; ogʻriq stimulini (toʻla pufak, tiqilgan kateter) zudlik bilan bartaraf etish kerak.
- EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS, 2024
- EAU Guidelines on Urinary Incontinence in Adults, 2024
- AUA Guideline: Benign Prostatic Hyperplasia / LUTS, 2023
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (517 KB)