- Nefron tuzilishini va buyrakning asosiy vazifalarini (ekskretor, gomeostatik, endokrin) tushuntirish.
- Buyrak qon aylanishi, autoregulyatsiya va glomerulyar filtratsiya (Starling kuchlari) mexanizmlarini bayon qilish.
- Nefron segmentlari boʻyicha transportni, konsentratsiya mexanizmini va diuretiklarning taʼsir joylarini bogʻlash.
- Buyrak funksiyasini baholash (kreatinin, eGFR, sistatin C, albuminuriya) va AKI hamda CKD (KDIGO) mezonlarini qoʻllash.
- Buyrak fiziologiyasining urologik ahamiyatini (obstruktsiya, toshlar, nefrotoksinlar) koʻrsatib berish.
02
Nefron tuzilishi va buyrak vazifalari
- Nefron — buyrakning struktur-funksional birligi (har buyrakda taxminan 1 mln): buyrak tanachasi (glomerul + Bouman kapsulasi) va tubulalar — proksimal, Genle halqasi, distal; yigʻuvchi naychaga ochiladi.
- Kortikal nefronlar koʻpchilikni tashkil etadi (qisqa halqa); yuxtamedullyar nefronlar (taxminan 15%) uzun halqalari bilan medullada konsentratsiya gradientini yaratadi.
- Yuxtaglomerulyar apparat: makula densa (distal tubulada NaCl sezgisi), reninni ishlab chiqaruvchi yuxtaglomerulyar hujayralar va mezangial hujayralar — filtratsiya va bosimni boshqaradi.
- Filtratsiya toʻsigʻi: fenestrali endoteliy, bazal membrana (IV tip kollagen, manfiy zaryad) va podotsitlarning yoriq diafragmasi (nefrin).
- Vazifalar: chiqarish (azotli chiqindilar, dorilar), suv–elektrolit va kislota–ishqor muvozanati, qon bosimi nazorati, endokrin vazifa (renin, eritropoetin, kalsitriol).
- ICD-10: N17 (oʻtkir buyrak yetishmovchiligi), N18 (surunkali buyrak kasalligi).
03
Buyrak qon aylanishi va autoregulyatsiya
- Buyrak qon oqimi yurak chiqarishining taxminan 20–25% ini tashkil etadi (≈1,1 L/min); asosiy qismi qobiqqa boradi, medulla nisbatan gipoksik.
- Ikki kapillyar tarmoq ketma-ket: glomerulyar (filtratsiya, yuqori bosim) va peritubulyar (reabsorbtsiya, past bosim); ularni afferent va efferent arteriolalar tartibga soladi.
- Autoregulyatsiya: oʻrtacha arterial bosim taxminan 80–180 mm sim. ust. oraligʻida buyrak qon oqimi va GFR deyarli oʻzgarmaydi.
- Mexanizmlar: miogen javob (afferent arteriola choʻzilganda qisqaradi) va tubuloglomerulyar teskari aloqa (makula densada NaCl oshsa, adenozin afferent arteriolani toraytiradi).
- Angiotenzin II efferent arteriolani toraytirib, perfuziya pasayganda GFR ni saqlaydi; afferent arteriolani kengaytiruvchi prostaglandinlar ham yordam beradi.
- Klinik: NSAID va ACE ingibitori/ARB gipovolemiya yoki ikki tomonlama buyrak arteriyasi stenozida GFR ni keskin tushirib, AKI chaqirishi mumkin.
04
Glomerulyar filtratsiya: Starling kuchlari
- GFR = Kf × sof filtratsiya bosimi; Kf (filtratsiya koeffitsiyenti) — oʻtkazuvchanlik va filtratsiya yuzasi koʻpaytmasi.
- Taxminiy kuchlar (Guyton): glomerul kapillyar gidrostatik bosimi ≈ 60 mm sim. ust., Bouman kapsulasi bosimi ≈ 18, kolloid-onkotik bosim ≈ 32 → sof filtratsiya bosimi ≈ 10 mm sim. ust.
- Normada GFR taxminan 125 mL/min (sutkada ≈ 180 L ultrafiltrat); ayollarda biroz past, yoshi bilan asta kamayadi.
- Filtratsiya fraksiyasi (GFR / buyrak plazma oqimi) taxminan 20%; efferent arteriolaning torayishi uni oshiradi.
- Siydik yoʻllari obstruktsiyasida Bouman kapsulasi bosimi ortib GFR kamayadi; gipotenziya filtratsiya bosimini tushiradi; gipoalbuminemiyada onkotik bosim pasayadi.
- Toʻsiq oʻlcham va zaryad boʻyicha tanlaydi: kichik, musbat zaryadli molekulalar oson oʻtadi; albumin manfiy zaryad tufayli deyarli oʻtmaydi — albuminuriya toʻsiq shikastlanishini bildiradi.
05
Buyrak funksiyasini baholash markerlari
| Marker | Afzalligi | Cheklovlari |
| Kreatinin (sarum) | Arzon, keng qoʻllanadi; erkin filtrlanadi, reabsorbtsiyalanmaydi | Mushak massasi va parhezga bogʻliq; qisman sekretsiyalanadi; GFR ancha tushgach oshadi |
| eGFR (CKD-EPI) | Kreatinin (± sistatin C), yosh va jinsga asoslangan formula; skrining va bosqichlash | Taxminiy; mushak massasi keskin oʻzgarganda va dori dozalashda cheklangan |
| Sistatin C | Mushak massasiga kam bogʻliq; kreatininga qoʻshimcha (eGFRcr-cys) | Yalligʻlanish, qalqonsimon bez kasalligi, glyukokortikoid, semizlikda oʻzgaradi; qimmat |
| Mochevina (BUN) | Azotemiya koʻrsatkichi | Suvsizlanish, oqsil, ichak qon ketishi taʼsir qiladi; GFR ning nozik markeri emas |
| Oʻlchangan GFR (inulin, iohexol) | Eng aniq usul (inulin — etalon) | Murakkab va qimmat; kundalik amaliyotda kam qoʻllanadi |
| Albuminuriya (ACR) | Toʻsiq shikastlanishi va xavfni baholaydi; CKD tasnifining ikkinchi oʻqi | Isitma, jismoniy zoʻriqish, infeksiya vaqtincha oshiradi; takror tasdiqlash kerak |
06
Nefron segmentlari boʻyicha transport
| Segment | Asosiy jarayonlar | Asosiy transportyorlar | Na⁺ ulushi (taxminan) |
| Proksimal tubula | Na⁺ va suv (izoosmotik), glyukoza, aminokislotalar, HCO3⁻, fosfat; organik anion va kationlar sekretsiyasi | SGLT2/1, NHE3, NaPi-IIa, karbangidraza | ~65% |
| Genle halqasi: ingichka tushuvchi qism | Suv reabsorbtsiyasi; erigan moddalarga oʻtkazmaydi | Akvaporin-1 | — |
| Genle halqasi: yoʻgʻon koʻtariluvchi qism | NaCl reabsorbtsiyasi, suvga oʻtkazmaydi (suyultiruvchi segment); Ca²⁺ va Mg²⁺ paratsellulyar | NKCC2, ROMK | ~25% |
| Distal burama tubula | NaCl reabsorbtsiyasi; PTH taʼsirida Ca²⁺ reabsorbtsiyasi | NCC, TRPV5 | ~5% |
| Yigʻuvchi naycha: bosh hujayralar | Na⁺ reabsorbtsiyasi va K⁺ sekretsiyasi (aldosteron); suv (ADG, V2) | ENaC, ROMK, akvaporin-2 | ~3–5% |
| Yigʻuvchi naycha: interkalyar hujayralar | H⁺ sekretsiyasi (α-tip) va HCO3⁻ sekretsiyasi (β-tip) | H⁺-ATFaza, Cl⁻/HCO3⁻ almashgich | — |
07
Konsentratsiya mexanizmi (qarama-qarshi oqim)
- Genle halqasining yoʻgʻon koʻtariluvchi qismi suvga oʻtkazmasdan NaCl ni faol chiqaradi va medulla interstitsiysini boyitadi («yakka taʼsir»); halqa qarama-qarshi oqim koʻpaytirgichi vazifasini bajaradi.
- Vasa recta qarama-qarshi oqim almashgichi sifatida gradientni yuvib ketmaydi; mochevina retsirkulyatsiyasi (yigʻuvchi naychaning medullyar qismi) gradientni kuchaytiradi.
- Medulla uchida osmolyarlik taxminan 1200 mOsm/kg gacha ortadi; siydik osmolyarligi taxminan 50 dan 1200 mOsm/kg gacha oʻzgaradi.
- ADG (vazopressin) V2-retseptorlar orqali akvaporin-2 ni yigʻuvchi naycha membranasiga olib chiqadi: ADG koʻp — siydik konsentrlangan, kam — suyultirilgan.
- Buzilishlar: ADG tanqisligi — markaziy diabet insipidus; buyrak javobsizligi — nefrogen (litiy, giperkalsemiya, gipokaliemiya, obstruktiv uropatiya).
- Konsentratsiya qobiliyati CKD va obstruktsiyada erta yoʻqoladi (izostenuriya, osmolyarlik ~300 mOsm/kg, poliuriya, nokturiya); halqali diuretiklar ham gradientni buzadi.
08
Natriy, kaliy va kislota–ishqor muvozanati
- Natriy: filtrlangan Na⁺ ning ~65% proksimal tubulada, ~25% yoʻgʻon koʻtariluvchi qismda, ~5% distal burama tubulada, qolgani yigʻuvchi naychada reabsorbtsiyalanadi; nozik sozlashni aldosteron (ENaC) bajaradi.
- Kaliy: filtrlangan K⁺ ning katta qismi (≈90%) proksimal tubula va halqada qaytariladi; ajralishni distal nefronda bosh hujayralar sekretsiyasi belgilaydi (aldosteron, distal oqim tezligi, qon K⁺ darajasi).
- GFR pasayganda, ACE ingibitori/ARB, K⁺ tejovchi diuretiklar va aldosteron tanqisligida giperkaliemiya xavfi ortadi; halqali va tiazid diuretiklar gipokaliemiya beradi.
- Kislota–ishqor: filtrlangan HCO3⁻ ning ~80–90% proksimal tubulada qaytariladi; distal nefron H⁺ ni titrlanadigan kislota (fosfat) va NH4⁺ shaklida chiqarib, «yangi» bikarbonat hosil qiladi.
- Buyrak tubulyar atsidozi (RTA): 1-tip — distal (H⁺ sekretsiyasi buzilgan, siydik pH yuqori, nefrokalsinoz va kalsiy toshlari), 2-tip — proksimal (HCO3⁻ yoʻqotish), 4-tip — giperkaliemik (aldosteron tanqisligi yoki javobsizligi).
- Siydik pH va toshlar: past pH — siydik kislotasi toshlari; yuqori pH — struvit (ureaza hosil qiluvchi bakteriyalar) va kalsiy fosfat toshlari.
09
Buyrak bilan bogʻliq gormonlar
| Gormon | Manba va ragʻbat | Taʼsir joyi | Asosiy natija |
| Renin → angiotenzin II | Yuxtaglomerulyar hujayralar: perfuziya pasayishi, makula densada NaCl kamayishi, β1-simpatik | Arteriolalar, proksimal tubula, buyrak usti bezi | Vazokonstriksiya, efferent torayishi, Na⁺ ushlanishi, aldosteron ajralishi |
| Aldosteron | Buyrak usti bezi qobigʻi: angiotenzin II, giperkaliemiya | Distal nefron bosh hujayralari (ENaC) | Na⁺ va suv ushlanishi, K⁺ va H⁺ ajralishi |
| ADG (vazopressin) | Gipotalamus: plazma osmolyarligi ortishi, gipovolemiya | Yigʻuvchi naycha (V2, akvaporin-2) | Suv reabsorbtsiyasi, siydik konsentratsiyasi |
| Natriuretik peptidlar (ANP, BNP) | Yurak boʻlmacha va qorinchalari: choʻzilish | Afferent arteriola, yigʻuvchi naycha | GFR ortishi, natriurez va diurez; renin va aldosteron pasayishi |
| Paratgormon (PTH) | Paratireoid bezlar: past qon Ca²⁺ darajasi | Proksimal tubula (fosfat), distal tubula (Ca²⁺) | Fosfaturiya, Ca²⁺ reabsorbtsiyasi, 1α-gidroksilaza faollashuvi |
| Eritropoetin | Peritubulyar interstitsial fibroblastlar: gipoksiya (HIF) | Suyak iligi | Eritropoez; CKD da kamayishi — anemiya |
| Kalsitriol (1,25(OH)2D) | Proksimal tubulada 1α-gidroksilaza: PTH oshiradi; FGF23 va yuqori fosfat kamaytiradi | Ichak, suyak, paratireoid bez | Ca²⁺ va fosfat soʻrilishi; CKD da tanqisligi — ikkilamchi giperparatireoz |
10
Diuretiklar: taʼsir joyi va mexanizmi
| Sinf (INN misollari) | Taʼsir joyi | Mexanizm | Asosiy xususiyat / nojoʻya taʼsir |
| Karbangidraza ingibitorlari (asetazolamid) | Proksimal tubula | HCO3⁻ reabsorbtsiyasi kamayadi | Metabolik atsidoz; kuchsiz diurez |
| Osmotik (mannitol) | Proksimal tubula, Genle halqasi | Filtratdagi osmotik yuk suv reabsorbtsiyasini kamaytiradi | Dastlab hajm ortishi; elektrolit buzilishlari |
| Halqali (furosemid, torasemid) | Yoʻgʻon koʻtariluvchi qism | NKCC2 blokadasi | Kuchli diurez; gipokaliemiya, gipomagniemiya, Ca²⁺ yoʻqotish; ototoksiklik |
| Tiazid va tiazidga oʻxshash (gidroxlortiazid, indapamid, xlortalidon) | Distal burama tubula | NCC blokadasi | Giponatriemiya, gipokaliemiya; siydikda Ca²⁺ kamayadi (kalsiy toshlarida foydali); giperurikemiya |
| ENaC blokatori (amilorid) | Yigʻuvchi naycha | ENaC blokadasi | K⁺ tejaydi; giperkaliemiya |
| Mineralokortikoid retseptor antagonistlari (spironolakton, eplerenon) | Yigʻuvchi naycha | Aldosteron retseptori blokadasi | Giperkaliemiya; spironolaktonda ginekomastiya |
| SGLT2 ingibitorlari (empagliflozin, dapagliflozin) | Proksimal tubula | SGLT2 blokadasi | Glyukozuriya, yengil diurez; jinsiy aʼzolar mikotik infeksiyasi; nefroprotektiv taʼsir |
11
Oʻtkir buyrak shikastlanishi (AKI): KDIGO mezonlari
- Taʼrif: kreatinin 48 soat ichida ≥0,3 mg/dL (≥26,5 mkmol/L) ga oshishi, yoki 7 kun ichida bazaviydan ≥1,5 barobar oshishi, yoki diurez <0,5 mL/kg/soat ≥6 soat.
- 1-bosqich: kreatinin 1,5–1,9 barobar yoki ≥0,3 mg/dL oshishi; diurez <0,5 mL/kg/soat 6–12 soat.
- 2-bosqich: kreatinin 2,0–2,9 barobar oshishi; diurez <0,5 mL/kg/soat ≥12 soat.
- 3-bosqich: kreatinin ≥3 barobar, yoki ≥4,0 mg/dL (≥353,6 mkmol/L), yoki buyrak oʻrnini bosuvchi terapiya; diurez <0,3 mL/kg/soat ≥24 soat yoki anuriya ≥12 soat.
- Sabablar: prerenal (gipoperfuziya; FENa odatda <1%), renal (oʻtkir tubulyar nekroz, interstitsial nefrit, glomerulonefrit; FENa koʻpincha >2%), postrenal (obstruktsiya). Diuretik qabulida FENa ishonchsiz.
- SHOSHILINCH: infeksiyalangan obstruksiyalangan buyrak (toshli pielonefrit, urosepsis) — zudlik bilan dekompressiya (stent yoki nefrostoma).
12
CKD: GFR kategoriyalari (KDIGO)
| Kategoriya | GFR, mL/min/1,73 m² | Taʼrif |
| G1 | ≥90 | Normal yoki yuqori (CKD uchun shikastlanish belgisi kerak) |
| G2 | 60–89 | Yengil pasaygan |
| G3a | 45–59 | Yengildan oʻrtachagacha pasaygan |
| G3b | 30–44 | Oʻrtachadan ogʻirgacha pasaygan |
| G4 | 15–29 | Ogʻir pasaygan |
| G5 | <15 | Buyrak yetishmovchiligi (dializ yoki transplantatsiya — D/T qoʻshimchasi) |
13
CKD: taʼrif, albuminuriya, asoratlar va nefroprotektsiya
- Taʼrif: buyrak tuzilishi yoki funksiyasining ≥3 oy davom etuvchi, sogʻliqqa taʼsir qiluvchi buzilishi: GFR <60 mL/min/1,73 m² yoki shikastlanish belgilari (albuminuriya, sediment, tuzilish oʻzgarishi).
- Albuminuriya (ACR) kategoriyalari: A1 <30 mg/g (<3 mg/mmol), A2 30–300 mg/g (3–30 mg/mmol), A3 >300 mg/g (>30 mg/mmol).
- Xavf GFR pasayishi va albuminuriya ortishi bilan birga oshadi (xavf xaritasi): ikkala oʻq birga baholanadi; progressiya va yurak–qon tomir xavfi yuqori.
- Asoratlar: arterial gipertenziya, anemiya (eritropoetin tanqisligi), CKD-MBD (fosfat ortadi, kalsitriol kamayadi, PTH ortadi), metabolik atsidoz, giperkaliemiya, hajm ortishi.
- Sabablar: qandli diabet va gipertenziya (eng koʻp), glomerulonefritlar, polikistoz, uzoq davom etgan obstruktsiya va reflyuks nefropatiyasi.
- Nefroprotektsiya: arterial bosim va glikemiya nazorati, albuminuriyada ACE ingibitori/ARB, SGLT2 ingibitorlari, nefrotoksinlardan qochish; progressiv holatda nefrolog.
14
Urologik ahamiyat: obstruktsiya, toshlar, nefrotoksinlar
- Obstruktsiya: tubulalarda bosim ortadi, Bouman kapsulasi bosimi oshib GFR kamayadi; uzoq davom etsa konsentratsiya va atsidifikatsiya buziladi, yuqori yoʻllar kengayadi (gidronefroz).
- Obstruktsiya olinganidan keyin postobstruktiv diurez mumkin (ikki tomonlama yoki yagona buyrakda, uzoq retensiyada) — suyuqlik va elektrolitlarni kuzatish kerak.
- Tosh hosil boʻlishi: siydik hajmining kamligi, kalsiy/oksalat/urat bilan oʻta toʻyinish, gipositraturiya va siydik pH; giperkalsiuriyada tiazidlar, gipositraturiyada sitrat qoʻllanadi.
- Nefrotoksinlar: NSAID, aminoglikozidlar, kontrast moddalar, siplatin, vankomitsin; gipovolemiya, CKD, diabet va keksalik xavfni oshiradi.
- SHOSHILINCH: infeksiyalangan toshli obstruktsiya (isitma yoki sepsis + gidronefroz) — zudlik bilan dekompressiya (stent yoki perkutan nefrostoma) va antibiotik; toshni olish keyinroq.
- Nefrektomiyadan keyin qolgan buyrakda kompensator giperfiltratsiya kuzatiladi; radikal nefrektomiya CKD xavfini oshiradi, shuning uchun mos holda nefron saqlovchi jarrohlik afzal.
15
Algoritm: AKI bor bemorga yondashuv
- Bazaviy kreatinin va diurezni aniqlang; KDIGO mezoni va bosqichini belgilang; dorilarni koʻrib chiqing (NSAID, ACE ingibitori/ARB, diuretik, nefrotoksinlar).
- Hajm holatini baholang: anamnez (qusish, diareya, qon yoʻqotish), arterial bosim, yurak urishi, shilliq qavatlar, boʻyin venalari.
- Postrenal sababni istisno qiling: pufak va buyraklar UZI (PVR, gidronefroz); zarur boʻlsa siydik kateteri.
- Laboratoriya: K⁺ va elektrolitlar, kislota–ishqor holati, mochevina, siydik tahlili va sedimenti, FENa, proteinuriya.
- Prerenal sabab: suyuqlik bilan hajmni tiklash, perfuziyani yaxshilash, asosiy kasallikni davolash.
- Renal sabab: sababga qarab (tubulyar nekroz, nefrit, glomerulonefrit); kerak boʻlsa nefrolog va buyrak biopsiyasi.
- Postrenal sabab: dekompressiya (kateter, stent yoki nefrostoma); infeksiya boʻlsa — shoshilinch.
- Dializ koʻrsatmalari: refrakter giperkaliemiya, atsidoz, suyuqlik ortiqchaligi, uremik asoratlar; keyin takroriy baholash.
16
Asosiy klinik xulosalar
- Buyrak qon oqimi — yurak chiqarishining 20–25%; autoregulyatsiya (miogen va tubuloglomerulyar) GFR ni ~80–180 mm sim. ust. oraligʻida saqlaydi; NSAID va ACE ingibitori/ARB bu himoyani zaiflashtiradi.
- GFR ≈ 125 mL/min; kreatinin kech marker va mushak massasiga bogʻliq — eGFR (CKD-EPI) ishlating, zarur boʻlsa sistatin C qoʻshing.
- Proksimal tubula ~65% Na⁺ va suvni, glyukoza va bikarbonatni qaytaradi; halqali diuretik — yoʻgʻon koʻtariluvchi qism (NKCC2), tiazid — distal burama tubula (NCC), amilorid va MRA — yigʻuvchi naycha.
- Konsentratsiya medulla gradienti (qarama-qarshi oqim, mochevina) va ADG–akvaporin-2 ga bogʻliq; obstruktsiya va CKD da u erta buziladi.
- AKI (KDIGO): kreatinin ≥0,3 mg/dL/48 soat yoki ≥1,5 barobar/7 kun yoki diurez <0,5 mL/kg/soat ≥6 soat; sababni prerenal–renal–postrenal tarzda qidiring.
- CKD: ≥3 oy; GFR kategoriyasi (G1–G5) va albuminuriya (A1–A3) birga baholanadi.
- Obstruktsiya GFR ni pasaytiradi; infeksiyalangan obstruksiyalangan buyrak shoshilinch dekompressiya talab qiladi.
1Distal tubulada NaCl konsentratsiyasi ortganda makula densa qanday javob beradi?
- Afferent arteriolani toraytiradi, GFR kamayadi
- Afferent arteriolani kengaytiradi, GFR ortadi
- Efferent arteriolani toraytiradi, GFR ortadi
- Hech qanday javob bermaydi
Javob: A. Tubuloglomerulyar teskari aloqada adenozin afferent arteriolani toraytiradi va GFR ni kamaytiradi.
2Furosemid qaysi transportyorni bloklaydi?
- NCC
- NKCC2
- ENaC
- Karbangidraza
Javob: B. Halqali diuretiklar Genle halqasining yoʻgʻon koʻtariluvchi qismidagi Na⁺–K⁺–2Cl⁻ kotransportyorini (NKCC2) bloklaydi.
3Qaysi diuretik siydikdagi kalsiyni kamaytiradi va giperkalsiuriyali toshlarda qoʻllanadi?
- Furosemid
- Asetazolamid
- Gidroxlortiazid
- Mannitol
Javob: C. Tiazidlar distal burama tubulada Ca²⁺ reabsorbtsiyasini oshirib, siydik kalsiyini kamaytiradi; halqali diuretiklar esa uni oshiradi.
4Qaysi holat AKI ning KDIGO 3-bosqichiga mos keladi?
- Kreatinin 1,5 barobar oshgan, 8 soat diurez <0,5 mL/kg/soat
- Kreatinin 2,2 barobar oshgan
- Kreatinin bazaviydan 3,2 barobar oshgan
- Kreatinin 0,3 mg/dL ga oshgan
Javob: C. Kreatininning bazaviydan ≥3 barobar oshishi 3-bosqichni bildiradi; boshqa variantlar 1–2-bosqichlarga mos.
5Bemorda GFR 38 mL/min/1,73 m² va ACR 120 mg/g. KDIGO kategoriyasi?
- G3a A1
- G3b A2
- G4 A2
- G3b A3
Javob: B. GFR 30–44 — G3b; ACR 30–300 mg/g — A2.
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease, 10th ed., 2020
- Ross & Pawlina Histology: A Text and Atlas, 8th ed., 2020
- EAU Guidelines on Urolithiasis, 2024
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (519 KB)