- VUR ni taʼriflash, ICD-10 kodlarini bilish va siydik yoʻli–pufak tutashuvi (UVJ) anatomiyasi va antireflyuks mexanizmini tushuntirish
- Birlamchi va ikkilamchi VUR ni farqlash hamda Xalqaro reflyuks tadqiqoti boʻyicha I–V darajalarni VCUG da tanish
- Klinik koʻrinishlarni (febril SYI, prenatal gidronefroz) va tashxis algoritmini (USG, VCUG, DMSA) bayon qilish
- Reflyuks nefropatiyasi va uzoq muddatli xavflarni (gipertenziya, proteinuriya, surunkali buyrak kasalligi) baholash
- EAU tavsiyalariga koʻra xavfga asoslangan davolashni (kuzatuv, CAP, BBD davosi, endoskopik inyeksiya, reimplantatsiya) tushuntirish
- Kuzatuv rejasini tuzish va oilaviy skrining masalasini muhokama qilish
02
Taʼrif, ICD-10 va epidemiologiya
- Vezikoureteral reflyuks (VUR, pufak-siydik yoʻli reflyuksi) — siydikning siydik pufagidan siydik yoʻli (ureter) va buyrak jomiga teskari oqishi.
- ICD-10: Q62.7 — tugʻma vezikoureterorenal reflyuks; N13.7 — VUR bilan bogʻliq uropatiya; N11.0 — reflyuks bilan bogʻliq obstruksiyasiz surunkali pielonefrit (reflyuks nefropatiyasi).
- Bolalarda keng tarqalgan: febril SYI boʻlgan bolalarning sezilarli qismida va prenatal gidronefrozli chaqaloqlarning bir qismida topiladi.
- Chaqaloqlik davrida oʻgʻil bolalarda koʻproq (yuqori daraja, tugʻma displaziya bilan), keyinroq SYI tufayli qizlarda koʻproq aniqlanadi.
- Oilaviy moyillik kuchli: birinchi darajali qarindoshlarda uchrashi umumiy aholidan ancha yuqori.
- Yosh bilan koʻpchilikda, ayniqsa past darajada, oʻz-oʻzidan yoʻqoladi. Asosiy xavf — reflyuksning oʻzi emas, balki infeksiya va buyrak chandigʻi.
03
UVJ anatomiyasi va antireflyuks mexanizmi
- Siydik yoʻlining pufak ichidagi qismi pufak devori boʻylab qiyshiq oʻtadi, detrusor ostida submukoz tunnel hosil qilib, siydik yoʻli teshigi bilan tugaydi.
- Asosiy mexanizm — passiv «klapan»: pufak toʻlib bosim oshganda submukoz qism siqiladi va teshik yopiladi. Tunnel uzunligining siydik yoʻli diametriga nisbati normada taxminan 5:1; qisqa tunnel reflyuks beradi.
- Detrusor tayanchi va Waldeyer qini siydik yoʻlini pufak devoriga mustahkam fiksatsiya qiladi; siydik yoʻli peristaltikasi va trigon mushaklari faol rol oʻynaydi.
- Normada teshik trigon burchaklarida; lateral siljigan, «golf teshigi» koʻrinishidagi teshik qisqa tunnel va reflyuksni bildiradi.
- Pufak oʻsgani sari tunnel uzayadi — shuning uchun koʻpchilik bolada reflyuks oʻz-oʻzidan yoʻqoladi.
- Embriologiya: siydik yoʻli kurtagining mezonefral yoʻldan ektopik chiqishi teshik joyini va buyrak rivojlanishini buzadi (reflyuks va displaziya birga).
04
Patofiziologiya: buyrak shikastlanishi mexanizmlari
- Birlamchi VUR: UVJ ning tugʻma yetishmovchiligi (qisqa tunnel, teshik joyi anomaliyasi), pufak funksiyasi normal.
- Ikkilamchi VUR: pufak ichi bosimining oshishi yoki infravezikal obstruksiya, neyrogen pufak, BBD, SYI yoki jarrohlik.
- Reflyuks siydik yoʻllarini kengaytiradi, bakteriyalarning yuqoriga koʻtarilishiga yordam beradi; intrarenal reflyuks siydikni parenximaga bosim bilan kiritadi.
- Buyrak shikastlanishining uch yoʻli: tugʻma displaziya (embrional), pielonefritdan keyingi chandiq (orttirilgan), yuqori bosimli reflyuks.
- BBD da pufak ichi bosimi oshadi: reflyuksni saqlaydi va infeksiyani kuchaytiradi.
- Duplikatsiyada pastki qutb siydik yoʻli teshigi lateral va kranial joylashadi (Weigert–Meyer qoidasi), shuning uchun reflyuks koʻpincha pastki qutbga tushadi.
05
Birlamchi va ikkilamchi VUR
| Tur | Mexanizm | Misollar |
| Birlamchi | UVJ tugʻma yetishmovchiligi, qisqa submukoz tunnel | Lateral ektopik teshik; aka-ukalarda yoki ota-onada reflyuks (oilaviy) |
| Ikkilamchi: obstruktiv | Infravezikal obstruksiya, yuqori bosim | Orqa uretra klapanlari (oʻgʻil bolalarda), uretra torayishi |
| Ikkilamchi: neyrogen | Neyrogen detrusor-sfinkter disfunksiyasi | Spina bifida, miyelomeningotsele, orqa miya anomaliyalari |
| Ikkilamchi: funksional | BBD, yuqori detrusor bosimi | Giperfaol pufak, nomuvofiq siyish, qabziyat |
| Anatomik anomaliyalar | Siydik yoʻli teshigi yoki pufak devori nuqsoni | Duplikatsiya, ureterotsele, paraureteral (Hutch) divertikul |
| Iatrogen va yalligʻlanish | Teshik joyining oʻzgarishi yoki jarohat | Jarrohlikdan keyin; oʻtkir sistitda vaqtinchalik reflyuks |
06
VUR darajalari (Xalqaro reflyuks tadqiqoti, VCUG)
| Daraja | VCUG koʻrinishi | Izoh |
| I | Kontrast faqat siydik yoʻlida, kengayishsiz | Past daraja |
| II | Siydik yoʻli, jom va kosachalarga yetadi, kengayishsiz | Past daraja; fornikslar tabiiy |
| III | Siydik yoʻli, jom va kosachalarning yengil-oʻrtacha kengayishi; fornikslar biroz tekislangan | Past daraja (EAU: I–III) |
| IV | Siydik yoʻli buralgan, jom va kosachalar oʻrtacha kengaygan; fornikslar tekis, soʻrgʻich izlari asosan saqlangan | Yuqori daraja (EAU: IV–V) |
| V | Siydik yoʻli va jom keskin kengaygan, buralgan; soʻrgʻich izlari yoʻqolgan | Yuqori daraja; koʻpincha buyrak shikastlanishi bilan |
- Febril SYI (pielonefrit) — eng koʻp uchraydigan namoyon boʻlish; chaqaloqlarda nospetsifik: isitma, ovqatdan bosh tortish, sustlik, qayt qilish, sariqlik, oʻsishning sustligi.
- Prenatal gidronefroz: homiladorlik USG da aniqlanadi; tugʻruqdan keyingi baholashda VUR topilishi mumkin (ayniqsa oʻgʻillarda, yuqori daraja).
- BBD belgilari: tez-tez siyish, shoshilinch istak, kunduzgi yoki tungi siydik tutolmaslik, qabziyat, ushlab turish harakatlari.
- Oilaviy skrining: VUR bor bemorning aka-ukalari va farzandlarida tasodifan aniqlanadi.
- Kech belgilar: arterial gipertenziya, proteinuriya, buyrak yetishmovchiligi (reflyuks nefropatiyasi), qorin ogʻrigʻi.
- Koʻpchilik bolalarda simptom yoʻq, reflyuks tasodifan topiladi.
08
Tashxis: anamnez, laboratoriya, USG
- Anamnez: SYI soni va febril boʻlganligi, BBD (siyish rejimi, qabziyat), oila anamnezi, prenatal USG natijalari.
- Obyektiv: arterial bosim, boʻy va vazn oʻsishi, tashqi genitaliya, umurtqa (spina bifida belgilari), qorin (pufak va najas massasi).
- Siydik tahlili va madaniy ekish — toʻgʻri olingan namuna (chaqaloqda kateter yoki suprapubik ponksiya), antibiotikdan oldin; qonda kreatinin, febril SYI da yalligʻlanish markerlari.
- Buyrak va pufak USG: gidronefroz, siydik yoʻli kengayishi, parenxima qalinligi va exogenligi, buyrak oʻlchami, pufak devori qalinligi, siyishdan keyingi qoldiq siydik; duplikatsiya, ureterotsele.
- Normal USG VUR ni ishonchli istisno qilmaydi (past daraja koʻrinmaydi).
- Uroflowmetriya va siydik kundaligi — BBD gumon qilinsa.
09
Tasviriy usullar: VCUG, ceVUS, radionuklid, DMSA
- VCUG (miksion sistouretrografiya) — reflyuksni aniqlash va darajalash uchun standart; oʻgʻillarda orqa uretra klapanlarini koʻrsatadi; steril texnika, nur yuki bor.
- Bevosita radionuklid sistografiya: nur yuki kam, sezgirligi yuqori, ammo anatomik tafsilot va daraja aniqligi past.
- Kontrastli miksion urosonografiya (ceVUS): nur yuki yoʻq, tajribali markazlarda qoʻllanadi; daraja baholash mumkin.
- DMSA stsintigrafiyasi — kortikal chandiq va nisbiy buyrak funksiyasini baholashda eng aniq usul; chandiq uchun infeksiyadan taxminan 4–6 oy keyin, oʻtkir davrda pielonefrit oʻchoqlarini koʻrsatadi.
- MAG3 renografiya — obstruksiya gumon qilinsa; urodinamika — neyrogen yoki murakkab BBD da.
- EAU: yuqoridan pastga (avval DMSA, patologiya boʻlsa VCUG) yoki pastdan yuqoriga (avval VCUG) yondashuv; tanlov klinik vaziyatga bogʻliq.
- Febril SYI yoki prenatal gidronefrozli bola: anamnez (BBD, oila), arterial bosim, siydik tahlili va madaniy ekish, kreatinin.
- Buyrak va pufak USG: gidronefroz, parenxima, siydik yoʻli kengayishi, pufak devori, qoldiq siydik.
- VCUG kimga: patologik USG, takroriy febril SYI, atipik mikroorganizm yoki davoga yomon javob, oilada yuqori darajali VUR, prenatal gidronefroz. Hammaga rutin emas, individual qaror.
- Muqobil yondashuv: avval DMSA; normal boʻlsa VCUG kerak boʻlmasligi mumkin, patologik boʻlsa VCUG.
- VUR aniqlansa: daraja (I–V), bir yoki ikki tomonlama, duplikatsiya, uretra holati (oʻgʻilda klapanlar).
- DMSA: chandiq va nisbiy funksiya (infeksiyadan taxminan 4–6 oy keyin).
- BBD ni baholang (siydik kundaligi, ichak odatlari, uroflowmetriya) va xavf guruhini aniqlang.
11
Reflyuks nefropatiyasi va uzoq muddatli xavflar
- Reflyuks nefropatiyasi — VUR bilan bogʻliq buyrak chandigʻi: tugʻma displaziya (koʻproq oʻgʻillarda, yuqori darajali, prenatal aniqlangan) yoki orttirilgan (pielonefritdan keyin).
- Chandiq xavfi yuqori: kichik yosh, yuqori daraja, takroriy febril SYI, antibiotik davosining kechikishi, BBD.
- Intrarenal reflyuks chandiq hosil boʻladigan joylarni belgilaydi.
- Uzoq muddatli oqibatlar: arterial gipertenziya, proteinuriya (ikkilamchi FSGS), surunkali buyrak kasalligi va uning oxirgi bosqichi — bolalardagi surunkali buyrak yetishmovchiligining muhim sabablaridan biri.
- Homiladorlikda chandiqli ayollarda pielonefrit va preeklampsiya xavfi yuqori: oldindan maslahat va kuzatuv.
- Prognoz: bir tomonlama kichik chandiq yaxshi; ikki tomonlama keng chandiq noqulay.
12
Davolash taktikasi: xavf guruhlari (EAU, umumiy)
| Xavf guruhi | Xususiyat | Umumiy taktika |
| Past xavf | I–III daraja, buyraklar normal, BBD yoʻq, simptomsiz yoki bitta SYI | Kuzatuv; CAP ixtiyoriy yoki yoʻq; SYI belgilarini oʻrgatish |
| Past daraja + BBD | I–III daraja va BBD | Avval BBD davosi; takroriy febril SYI boʻlsa CAP |
| Yuqori xavf: yosh, yuqori daraja | 1 yoshgacha, IV–V daraja, buyrak anomaliyasi yoki chandiq | CAP; breakthrough SYI da jarrohlik; oʻgʻilda sirkumsiziya masalasi |
| Yuqori xavf: yuqori daraja + BBD | Katta bola, IV–V daraja, BBD yoki chandiq | BBD davosi birinchi; CAP yoki endoskopik inyeksiya, reimplantatsiya |
| Jarrohlik koʻrsatmasi | Breakthrough febril SYI, davom etuvchi yuqori daraja, yangi chandiq, anatomik anomaliya | Endoskopik inyeksiya yoki siydik yoʻli reimplantatsiyasi |
13
Doimiy antibiotik profilaktikasi (CAP)
- CAP (continuous antibiotic prophylaxis) — terapevtik dozaning kichik qismi, odatda kechasi bir marta, uzoq muddat qabul qilinadi.
- Maqsad: takroriy febril SYI ni kamaytirish va buyrak chandigʻining oldini olish.
- Dalillar: RIVUR (2014) tadqiqotida CAP takroriy SYI ni taxminan yarmiga kamaytirdi, ammo umumiy chandiq soni sezilarli kamaymadi; febril SYI va BBD bor guruhlarda foyda ehtimoli katta.
- Vositalar: trimetoprim (yoki trimetoprim-sulfametoksazol), nitrofurantoin, sefalosporinlar; tanlov mahalliy rezistentlikka bogʻliq. Hayotning dastlabki oylarida trimetoprim va nitrofurantoin berilmaydi.
- Xavflar: rezistentlik, nojoʻya taʼsirlar, rioya qilmaslik; breakthrough SYI da profilaktika vositasi sinfini oʻzgartirib, davo kursi beriladi.
- CAP ni yiliga bir marta qayta koʻrib chiqing: reflyuks yoʻqolganda, bola siyishni nazorat qilganda yoki jarrohlikdan keyin toʻxtatiladi.
- Oʻgʻillarda yuqori darajali VUR bilan birinchi yilda sirkumsiziya SYI xavfini kamaytirishi mumkin.
14
Pufak-ichak disfunksiyasi (BBD) davosi
- BBD (bladder-bowel dysfunction) — pufak funksiyasi buzilishi (giperfaol pufak, kechiktirilgan yoki nomuvofiq siyish) va qabziyatning birgalikda kechishi.
- EAU: BBD ni aniqlash va davolash VUR boshqaruvining ajralmas qismi: reflyuksning oʻz-oʻzidan yoʻqolish ehtimolini oshiradi va breakthrough SYI ni kamaytiradi.
- Urotreapiya: vaqt boʻyicha siyish (har 2–3 soatda), toʻgʻri oʻtirish holati, suyuqlik rejimi, qabziyatni davolash (osmotik laksativlar, parhez).
- Giperfaol pufakda antixolinergik vosita (masalan, oksibutinin) qoldiq siydikni tekshirib, qabziyatga eʼtibor bilan beriladi.
- Nomuvofiq siyishda biofeedback va chanoq tubi mushaklarini oʻqitish.
- Davo bir necha oy talab qiladi; ota-onaning faol ishtiroki muhim.
15
Endoskopik inyeksiya va ureter reimplantatsiyasi
- Endoskopik subureteral inyeksiya: teshik ostiga toʻldiruvchi modda (masalan, dekstranomer/gialuron kislotasi kopolimeri) yuboriladi; ambulator, qisqa operatsiya.
- Samaradorligi ochiq reimplantatsiyadan past; daraja, anatomiya (duplikatsiya, ektopik teshik) va BBD ga bogʻliq, past-oʻrta darajada yuqoriroq. Mumkin: davom etuvchi reflyuks, takroriy SYI, kam hollarda obstruksiya.
- Ochiq reimplantatsiya submukoz tunnelni uzaytiradi: Cohen (kross-trigonal), Politano–Leadbetter, Lich–Gregoir (ekstravezikal) usullari; muvaffaqiyat yuqori; laparoskopik va robot yordamli variantlar bor.
- Asoratlar: obstruksiya, kontralateral reflyuks, ikki tomonlama ekstravezikal operatsiyadan keyin vaqtinchalik siydik ushlanishi, gematuriya.
- Koʻrsatmalar: CAP ga qaramay breakthrough febril SYI, davom etuvchi yuqori daraja, yangi yoki ortib borayotgan chandiq, anatomik anomaliya (divertikul, ektopik teshik), CAP ga rioya qilmaslik, oila tanlovi.
- Balogʻatdan keyin davom etuvchi reflyuks (qizlarda homiladorlik xavfi) ham koʻrsatma boʻlishi mumkin. Operatsiyadan keyin obstruksiyani istisno qilish uchun USG.
16
Kuzatuv va oilaviy skrining
- Kuzatuv yiliga bir marta: oʻsish, arterial bosim, siydik tahlili (proteinuriya), kreatinin, buyrak USG (oʻsish va chandiq); BBD nazorati.
- VCUG va DMSA ni rutin takrorlash tavsiya etilmaydi: yangi febril SYI, yomonlashgan USG yoki jarrohlik rejasi boʻlsa individual qaror.
- Chandiqli bemorlar umr boʻyi arterial bosim va buyrak funksiyasini kuzatadi; homilador ayollarda SYI nazorati.
- Ota-onaga: isitma va noaniq alomatlarda tezda siydik tahlili va madaniy ekish; shifokorga oʻz vaqtida murojaat.
- Oilaviy skrining: VUR birinchi darajali qarindoshlarda ancha koʻp uchraydi, yondashuvlar turlicha. Yuqori xavfli guruhlarda (kichik yoshdagi aka-uka, SYI yoki USG patologiyasi) USG, kerak boʻlsa VCUG yoki ceVUS.
- Simptomsiz yaqin qarindoshlarga rutin VCUG tavsiya etilmaydi; qaror ota-ona bilan birga, xavf va foydani tushuntirib qabul qilinadi.
- Katta oʻsmirlar va kattalar: davom etuvchi reflyuks, chandiq, gipertenziya — nefrolog bilan birga kuzatuv.
17
Asosiy klinik xulosalar
- VUR — siydikning pufakdan siydik yoʻli va buyrakka teskari oqishi; asosiy xavf infeksiya va buyrak chandigʻi (reflyuks nefropatiyasi).
- Birlamchi VUR — UVJ tugʻma yetishmovchiligi; ikkilamchi — obstruksiya, neyrogen pufak va BBD tufayli yuqori pufak bosimi.
- Daraja VCUG da Xalqaro tadqiqot boʻyicha I–V; EAU: I–III past, IV–V yuqori daraja.
- Tashxis: USG normal boʻlsa ham VUR ni istisno qilmaydi; VCUG darajalash uchun, DMSA chandiq uchun (infeksiyadan 4–6 oy keyin).
- EAU: davolash xavfga asoslangan (yosh, simptomlar, buyrak holati, BBD, daraja); CAP tanlangan hollarda; BBD ni albatta davolang.
- Endoskopik inyeksiya yoki reimplantatsiya: breakthrough febril SYI, davom etuvchi yuqori daraja, yangi chandiq, anatomik anomaliya.
- Kuzatuv yiliga bir marta (oʻsish, bosim, proteinuriya, USG); oilaviy skrining individual.
1Xalqaro reflyuks tadqiqoti boʻyicha V darajaga qaysi tavsif mos?
- Kontrast faqat siydik yoʻlida
- Jom va kosachalarga yetadi, kengayishsiz
- Siydik yoʻli va jom keskin kengaygan, buralgan; soʻrgʻich izlari yoʻqolgan
- Yengil kengayish, fornikslar tabiiy
Javob: C. V darajada siydik yoʻli buralgan va keskin kengaygan, jom va kosachalar kengaygan, soʻrgʻich izlari yoʻqolgan.
2Kortikal buyrak chandigʻini aniqlashda eng aniq usul qaysi?
- Buyrak USG
- DMSA stsintigrafiyasi
- Siydik madaniy ekishi
- Qonda kreatinin
Javob: B. DMSA kortikal chandiq va nisbiy funksiyani baholaydi; chandiq uchun infeksiyadan taxminan 4–6 oy keyin qilinadi.
3VUR ni aniqlash va darajalashning standart usuli qaysi?
- Buyrak USG
- DMSA
- MAG3 renografiya
- VCUG (miksion sistouretrografiya)
Javob: D. VCUG reflyuksni aniqlaydi va darajalaydi; USG past darajani koʻrsatmasligi mumkin.
4CAP ga qaramay takroriy febril SYI (breakthrough) boʻlsa nima qilinadi?
- CAP dozasini ikki baravar oshirish
- Endoskopik inyeksiya yoki reimplantatsiya masalasi koʻriladi
- Faqat kuzatuv
- Profilaktikani toʻxtatib tashlash
Javob: B. Breakthrough febril SYI jarrohlik davo koʻrsatmalaridan biri.
5BBD ni davolash VUR kechishiga qanday taʼsir qiladi?
- Oʻz-oʻzidan yoʻqolish ehtimolini oshiradi va breakthrough SYI ni kamaytiradi
- Taʼsir qilmaydi
- Faqat jarrohlikdan keyin kerak
- Reflyuksni kuchaytiradi
Javob: A. EAU BBD ni aniqlash va davolashni VUR boshqaruvining muhim qismi deb hisoblaydi.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease, 10th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (425 KB)