- Enurezni ICCS boʻyicha taʼriflash; monosimptomatik va nomonosimptomatik, birlamchi va ikkilamchi shakllarni farqlash
- Patofiziologiyani tushuntirish: tungi poliuriya (ADH yetishmovchiligi), pufak sigʻimining kamayishi va uygʻonish buzilishi
- Baholash rejasini tuzish: anamnez, siydik kundaligi, siydik tahlili, umurtqa va genitaliya koʻrigi, USG koʻrsatmalari
- Hamroh holatlarni (qabziyat, DEHB, OSA) aniqlash va davolash ahamiyatini tushuntirish
- Davolashni bosqichma-bosqich rejalashtirish: urotreapiya, alarm, desmopressin, antixolinergik qoʻshimcha davo
- Kunduzgi LUTS va BBD ni davolash, qizil bayroqlarni tanish va ota-onani maslahatlash
02
Taʼrif, ICD-10 va epidemiologiya
- Enurez (enuresis) — ICCS taʼrifiga koʻra, uyqu paytida siydikning takrorlanuvchi, beixtiyor chiqib ketishi; tashxis 5 yoshdan keyin qoʻyiladi.
- ICCS minimal mezoni: kamida oyiga bir marta, 3 oy davomida. Kunduzgi siydik tutolmaslik alohida atama bilan (daytime incontinence) belgilanadi.
- ICD-10: F98.0 — noorganik tabiatli enurez. Organik sabab (diabet, neyrogen pufak va boshqalar) aniqlansa, asosiy kasallik tashxisi qoʻyiladi.
- 5–7 yoshda keng tarqalgan, bolalar urologiyasida eng koʻp uchraydigan muammolardan; oʻgʻil bolalarda koʻproq.
- Yosh bilan har yili bolalarning bir qismi oʻz-oʻzidan quruq boʻladi; oz qismida balogʻat va kattalikda saqlanadi.
- Oilaviy moyillik kuchli: ota-onadan birida yoki ikkalasida enurez boʻlgan boʻlsa, bolada xavf yuqori.
03
ICCS atamalari va tasnifi
| Atama | Taʼrif | Klinik ahamiyati |
| Monosimptomatik enurez (MNE) | Faqat tungi siydik tutolmaslik; kunduzgi LUTS va pufak disfunksiyasi anamnezi yoʻq | Eng koʻp uchraydi; asosan alarm yoki desmopressin |
| Nomonosimptomatik enurez (NMNE) | Enurez va kunduzgi LUTS: shoshilinch istak, tez-tez yoki kam siyish, ushlab turish, zaif oqim | Avval kunduzgi simptomlarni davolang; urotreapiya |
| Birlamchi enurez | Bola hech qachon kamida 6 oy davomida quruq boʻlmagan | Koʻpincha rivojlanish kechikishi va genetik omil |
| Ikkilamchi enurez | Kamida 6 oylik quruq davrdan keyin qaytalangan | Sababni izlang: SYI, diabet, qabziyat, stress, OSA |
| Kunduzgi siydik tutolmaslik | Uygʻoq paytda beixtiyor siydik chiqishi | Alohida baholanadi; BBD bilan bogʻliq |
04
Patofiziologiya: uchta asosiy mexanizm
- Enurez uch mexanizmning birgalikdagi taʼsirida yuzaga keladi: tungi poliuriya, pufakning funksional sigʻimi kamayishi (yoki tungi detrusor giperfaolligi), uygʻonish chegarasining yuqoriligi.
- Tungi poliuriya: kechasi ADH (vazopressin) sekretsiyasining normal oshishi yetarli emas yoki buyrak ADH ga sust javob beradi, shuning uchun tungi siydik hajmi katta va osmolyalligi past.
- Pufak: sigʻimi nisbatan kichik yoki tungi detrusor giperfaolligi tufayli siydik pufagi uyquda oʻz-oʻzidan boʻshaladi.
- Uygʻonish: bola pufak toʻlganida uygʻonmaydi — gap «chuqur uyqu»da emas, balki pufak signaliga javob beruvchi uygʻonish mexanizmining buzilishida.
- Qoʻshimcha omillar: qabziyat, genetik moyillik, OSA, kechqurun koʻp suyuqlik va kofein, tuz yukining koʻpligi.
- Pufak nazoratining yetilishi kechikishi — koʻp bolada yosh bilan oʻtib ketishining asosi.
05
Tungi poliuriya va pufak sigʻimi: hisob-kitob
- Kutilgan pufak sigʻimi (EBC): [yosh (yil) + 1] × 30 ml (12 yoshgacha). Masalan, 7 yoshda taxminan 240 ml.
- Kichik pufak sigʻimi (ICCS): ertalabki birinchi siyishdan tashqari, eng katta siyish hajmi EBC ning taxminan 65% idan kam.
- Tungi poliuriya (ICCS): tungi siydik hajmi (tungi taglik vazni va ertalabki birinchi siydik hajmi) EBC ning taxminan 130% idan koʻp.
- Kunlik umumiy suyuqlik va siydik hajmi normal boʻlishi mumkin: gap tungi diurezning nomutanosibligida.
- Taktikaga taʼsiri: tungi poliuriya (sigʻim normal) — desmopressin; kichik sigʻim (diurez normal) — alarm va, kerak boʻlsa, antixolinergik; ikkalasi birga — kombinatsiya.
- Ortiqcha tuz, oqsil va kofeinli ichimliklar tungi diurezni oshirishi mumkin; kechqurun ichimlikni cheklash tavsiya etiladi.
06
Xavf omillari va hamroh holatlar
- Qabziyat va najas tutilishi: toʻgʻri ichak pufakni bosadi, sigʻimi kamayadi va giperfaollik paydo boʻladi; qabziyatni davolash koʻpchilik bolada enurezni kamaytiradi.
- DEHB (ADHD): enurez koʻproq uchraydi; DEHB ni davolash yordam berishi mumkin.
- OSA va uyquda nafas buzilishi (xurrak, adenoid-tonzillar giperplaziya): aniqlash va davolash (adenotonzillektomiya) enurezni kamaytirishi mumkin.
- Semizlik, hissiy-xulq-atvor muammolari (sabab ham, oqibat ham), rivojlanish kechikishi.
- Organik sabablar: qandli diabet, diabet insipidus, surunkali buyrak kasalligi, oraqsimon hujayrali kasallik, neyrogen pufak (spina bifida).
- Ikkilamchi enurez uchun: stress (oiladagi oʻzgarishlar, ikkinchi bola), SYI, qabziyat, yangi kasallik.
- Psixologik oqibatlar: oʻzini past baholash, ijtimoiy cheklovlar, oilada keskinlik.
07
Anamnez va obyektiv koʻrik
- Anamnez: haftasiga hoʻl kechalar soni, kechasiga necha marta, birlamchi yoki ikkilamchi, oldingi davo, oilada enurez.
- Kunduzgi LUTS: siyish chastotasi, shoshilinch istak, siydik tutolmaslik, ushlab turish harakatlari (oyoqni kesishtirish, choʻnqayish), zaif oqim, zoʻr berib siyish, tomchilash.
- Ichak odatlari (Bristol shkalasi), qabziyat, najas tutolmaslik; suyuqlik va kofein qabuli vaqti; poliuriya va polidipsiya; SYI tarixi.
- Uyqu va xulq-atvor: xurrak, nafas toʻxtashi, DEHB belgilari, stress omillari; bola va oilaning motivatsiyasi.
- Koʻrik: qorin (toʻla pufak, najas massalari), tashqi genitaliya (meatus stenozi, fimoz, gipospadiya, qizlarda labial adgeziyalar), arterial bosim.
- Umurtqa va sakral soha (chuqurcha, soch tutami, gluteal burma assimetriyasi), oyoq kuchi va reflekslari, anal sfinkter tonusi, yurish — neyrogen sabab belgilari.
08
Siydik kundaligi, laboratoriya va tasviriy tekshiruv
- Siydik kundaligi: kunduzi kamida 48 soat (siyish vaqti va hajmi, ichimlik, tutolmaslik), tunda hoʻl kechalar, taglik vazni va ertalabki birinchi siydik hajmi.
- Kundalik EBC bilan solishtirib kichik pufak sigʻimini va tungi poliuriyani aniqlaydi.
- Siydik tahlili (test chiziq): glyukoza (diabet), oqsil, leykotsit va nitrit (SYI), ertalabki birinchi siydikning solishtirma zichligi yoki osmolyalligi (konsentratsiya qobiliyati).
- Monosimptomatik enurezda USG va boshqa tekshiruvlar rutin emas.
- USG koʻrsatmalari: NMNE, takroriy SYI, anatomik anomaliya yoki obstruksiya gumoni, davoga javobsizlik. Baholanadi: pufak devori qalinligi, qoldiq siydik, toʻgʻri ichak diametri, yuqori siydik yoʻllari.
- Uroflowmetriya (± EMG): NMNE va nomuvofiq siyish gumon qilinsa.
- Rutin urodinamika, sistoskopiya, VCUG va MRT kerak emas (neyrogen yoki anatomik shubha boʻlmasa). Qonda kreatinin va elektrolitlar faqat koʻrsatma boʻyicha.
09
Baholash va davolash algoritmi
- Anamnez va siydik kundaligi: MNE yoki NMNE? birlamchi yoki ikkilamchi? Qizil bayroqlarni qidiring.
- Koʻrik (qorin, genitaliya, umurtqa, neyro) va siydik tahlili; koʻrsatma boʻlsa USG.
- Hamroh holatlarni birinchi davolang: qabziyat, OSA, DEHB; ikkilamchi enurezda sababni aniqlang.
- NMNE: avval kunduzgi simptomlar va BBD (urotreapiya, qabziyat, kerak boʻlsa antixolinergik).
- MNE: bazaviy maslahat (suyuqlik rejimi, siyish, taqdirlash); keyin tanlov: alarm (motivatsiyali oila, tungi poliuriya yoʻq yoki kichik pufak) yoki desmopressin (tungi poliuriya, tezkor natija).
- Javob bermasa: alarm va desmopressin kombinatsiyasi; desmopressin va antixolinergik; tashxisni qayta koʻrib chiqing.
- Qizil bayroq yoki 2–3 oy ichida javob boʻlmasa — bolalar urologi yoki nefrologiga yoʻllang.
10
Bazaviy davo: urotreapiya va xulq-atvor choralari
- Taʼlim: enurez bolaning aybi emas; jazolash, tanbeh berish yoki uyaltirish mumkin emas; sabablarini oddiy tilda tushuntiring.
- Ragʻbatlantirish: xulq-atvorni (kechqurun siyish, kundalik yuritish) mukofotlang, «quruq tun» uchun emas.
- Suyuqlik rejimi: ichimlikning katta qismi kunning birinchi yarmida; uyqudan 1–2 soat oldin cheklash; kofeinli va gazlangan ichimliklarni kamaytirish; kunduzi yetarli ichish.
- Kunduzgi siyish: muntazam (kuniga taxminan 4–7 marta), uyqudan oldin siyish, qulay tuvalet sharoitlari.
- Qabziyatni davolash: parhez, suyuqlik, osmotik laksativlar.
- Bolani tunda uygʻotish yoki tuvaletga olib borish uzoq muddatli davo emas, samarasi cheklangan.
- Bazaviy choralar yolgʻiz ham ayrim bolalarga yordam beradi va qolgan davolar bilan birga qoʻllanadi; OSA gumonida LOR baholash.
- Alarm (signal qurilmasi) namlik paytida ovoz yoki tebranish beradi; shartli refleks hosil qiladi — bola uygʻonadi yoki ota-ona uygʻotadi; asta-sekin pufak signaliga uygʻonish yoki tunda ushlab turish shakllanadi.
- EAU va ICCS: monosimptomatik enurezda birinchi qator davolardan biri, ayniqsa motivatsiyali oilada; uzoq muddatli natijasi yaxshi, qaytalanish desmopressinga nisbatan kam.
- Samaradorlik: koʻpchilikda (taxminan uchdan ikki qismida) quruq tunlar; qaytalanish boʻlishi mumkin — alarm qayta qoʻllanadi.
- Qoʻllanish: har tun, kamida 2–3 oy; 14 ketma-ket quruq tundan keyin toʻxtatish; birinchi haftalarda ota-ona bolani uygʻotadi.
- Qiyinchiliklar: oilaning ishtiroki va sabri, uyqu buzilishi, boshqa bolalarning uygʻonishi, teri qichishishi; motivatsiyasiz yoki juda kichik bolalarda kam qulay.
- Alarm bilan qisqa muddatli desmopressin kombinatsiyasi samaradorlikni oshirishi mumkin.
- Desmopressin — sintetik vazopressin analogi (V2-retseptor agonisti): tungi diurezni kamaytiradi, siydik osmolyalligini oshiradi.
- Koʻrsatma: tungi poliuriya, alarm mos kelmagan yoki samarasiz, tezkor natija kerak (lager, mehmonga borish).
- Shakllari: tilosti (melt) yoki tabletka, uyqudan oldin; intranazal sprey enurez uchun tavsiya etilmaydi (gipo-natriemiya xavfi).
- Taxminiy dozalar: tilosti 120–240 mkg, tabletka 0,2–0,4 mg; eng kichik samarali dozaga titrlanadi.
- Xavfsizlik: kechqurun (taxminan 1 soat oldin) va dozadan keyin (taxminan 8 soat) suyuqlik cheklanadi; suv intoksikatsiyasi, gipo-natriemiya, tutqanoq xavfi; qusish, diareya yoki isitma kunlarida qabul qilinmaydi.
- Qarshi koʻrsatma: polidipsiya, yurak yoki buyrak yetishmovchiligi, SIADH, diuretiklar, gipo-natriemiya.
- Davo davomida: dastlab bir oy sinov; toʻxtatishda dozani bosqichma-bosqich kamaytirish qaytalanishni kamaytiradi; vaqti-vaqti bilan «dori tanaffusi».
13
Davo usullarini taqqoslash
| Usul | Qachon tanlanadi | Afzalligi | Cheklovi va xavfi |
| Urotreapiya, xulq-atvor choralari | Barcha bolalar; birinchi qadam | Xavfsiz; kunduzgi simptom va qabziyatga yordam | Yolgʻiz holda enurezga taʼsiri cheklangan |
| Alarm terapiyasi | MNE, motivatsiyali oila, kichik pufak sigʻimi | Uzoq muddatli samara, qaytalanish kam, dori yoʻq | Oila ishtiroki, vaqt va sabr talab qiladi |
| Desmopressin | Tungi poliuriya, tezkor natija, vaqtinchalik ehtiyoj | Tez taʼsir qiladi, qulay | Gipo-natriemiya xavfi, suyuqlik cheklovi, qaytalanish |
| Antixolinergik (qoʻshimcha) | NMNE, giperfaol pufak, kichik sigʻim, refrakter holat | Pufak sigʻimini oshiradi, kunduzgi simptomni kamaytiradi | Quruq ogʻiz, qabziyat, qoldiq siydik; monoterapiyada samarasiz |
| Trisiklik (imipramin) | Refrakter holat, mutaxassis nazoratida | Ayrim bolalarda samarali | Kardiotoksiklik, doza oshsa xavfli; kam qoʻllanadi |
14
Kombinatsiyalangan davo va refrakter enurez
- Refrakter enurez — bazaviy davo hamda alarm yoki desmopressin yetarli samara bermagan holat: avval tashxisni qayta koʻrib chiqing (kunduzgi simptomlar, qabziyat, OSA, siydik kundaligi, USG), rioya qilishni tekshiring.
- Alarm va desmopressin kombinatsiyasi: alohida-alohida samarasiz boʻlgan ayrim bolalarda yordam beradi.
- Desmopressin va antixolinergik: kichik pufak sigʻimi yoki tungi detrusor giperfaolligi bor, desmopressinga qisman javob bergan bolada (masalan, oksibutinin, tolterodin, solifenatsin); avval qabziyatni davolang, qoldiq siydikni tekshiring.
- Antixolinergik monoterapiya monosimptomatik enurezda birinchi qator emas.
- Trisiklik antidepressant (imipramin) — oxirgi tanlov; kardiotoksiklik va doza oshib ketganda zaharlanish xavfi tufayli ehtiyotkorlik, EKG; bolalardan saqlang.
- Natijani 4–6 haftadan keyin va 3 oyda baholang; vaqti-vaqti bilan davoni toʻxtatib qayta baholang.
- Ikkilamchi hissiy yoki xulq-atvor muammolarida bolalar psixologi yoki psixiatri yordami.
15
Kunduzgi LUTS va BBD (ICCS holatlari)
| Holat (ICCS) | Asosiy belgilar | Davo (umumiy) |
| Giperfaol pufak (OAB) | Shoshilinch istak, tez-tez siyish, tutolmaslik, ushlab turish harakatlari | Urotreapiya; antixolinergik; qabziyatni davolash |
| Siyishni kechiktirish | Bola ataylab ushlab turadi, keyin tutolmaydi | Xulq-atvor terapiyasi, vaqt boʻyicha siyish |
| Nomuvofiq siyish (dysfunctional voiding) | Siyishda chanoq tubi mushaklari qisqaradi; uzilgan, zoʻr berib siyish, qoldiq siydik | Biofeedback, urotreapiya; uroflowmetriya va EMG |
| Kam faol pufak | Kam siyish, qorin pressi, qoldiq siydik, SYI | Vaqt boʻyicha ikki bosqichli siyish; mutaxassis |
| Kulgidan siydik tutolmaslik | Kulganda detrusor toʻliq boʻshaladi | Xulq-atvor choralari, kerak boʻlsa farmakoterapiya |
| Vaginal reflyuks, ektopik siydik yoʻli | Siyishdan keyin tomchilash; doimiy namlik (ektopiya) | Qizlarda siyish holatini toʻgʻrilash; ektopiya — urologga yuborish |
16
Qizil bayroqlar va mutaxassisga yoʻllash
- Doimiy namlik yoki normal siyish bilan birga tutolmaslik, ayniqsa qizlarda — ektopik siydik yoʻli gumoni.
- Neyrogen belgilar: sakral chuqurcha yoki soch tutami, oyoq kuchsizligi, yurish buzilishi, anal tonus pasayishi, ichak funksiyasining buzilishi.
- Obstruksiya belgilari: zaif yoki uzilgan oqim, zoʻr berib siyish, paypaslanadigan pufak (oʻgʻil bolalarda orqa uretra klapanlari), qoldiq siydik.
- Takroriy SYI, gematuriya, proteinuriya, arterial gipertenziya, buyrak funksiyasining buzilishi, gidronefroz.
- Poliuriya va polidipsiya, glyukozuriya yoki past siydik zichligi (diabet, diabet insipidus, buyrak kasalligi).
- Yangi boshlangan ikkilamchi enurez: SYI, qabziyat, diabet, stress, DEHB; shubha boʻlsa psixososial baholash va bolani himoya qilish masalasi.
- Davoga javobsizlik (2–3 oy), ogʻir kunduzgi simptomlar yoki ruhiy-xulq-atvor buzilishi: bolalar urologi, nefrolog, endokrinolog, nevrolog, LOR yoki psixolog.
17
Prognoz va ota-onani maslahatlash
- Prognoz yaxshi: har yili bolalarning bir qismi (taxminan 15% atrofida) oʻz-oʻzidan quruq boʻladi; davo bu jarayonni tezlashtiradi; oz qismida enurez kattalikka saqlanadi.
- Alarm: koʻpchilikda quruq tunlar, qaytalanish boʻlishi mumkin. Desmopressin: tez taʼsir qiladi, ammo toʻxtatilganda qaytalanish koʻp uchraydi.
- Enurez bolaning aybi va ataylab qilgan ishi emas; jazolash, uyaltirish va kulish mumkin emas — bolaning oʻzini hurmat qilishini himoya qiling.
- Amaliy choralar: suv oʻtkazmaydigan matras himoyasi, taglik, ertalabki yuvinish; bolani tunda uygʻotish vaqtinchalik chora.
- Bolani davoga jalb qiling: kundalik yuritish, kichik yutuqlarni belgilash.
- Davoni bola va oila tayyor boʻlganda, odatda 6–7 yoshdan boshlang; kuchli qiyinchilik boʻlsa erta.
- Lager yoki mehmonga borishda desmopressin qisqa muddatli yordam beradi. Yangi alomat, SYI yoki davoga javobsizlikda qayta murojaat.
18
Asosiy klinik xulosalar
- Enurez — 5 yoshdan keyin uyquda beixtiyor siydik chiqishi; monosimptomatik (MNE) va nomonosimptomatik (NMNE), birlamchi va ikkilamchi shakllarni farqlang.
- Patofiziologiya: tungi poliuriya (ADH ning tungi oshishi yetarli emas), pufak sigʻimining kamayishi va uygʻonish buzilishi.
- Baholash: anamnez, siydik kundaligi, siydik tahlili, umurtqa va genitaliya koʻrigi; MNE da USG rutin emas.
- Qabziyat, DEHB va OSA ni aniqlang va davolang: ular enurezni kuchaytiradi.
- Davolash: urotreapiya va maslahat; birinchi qator — alarm yoki desmopressin; refrakter holatda kombinatsiya yoki antixolinergik qoʻshimcha.
- Desmopressinda suyuqlikni cheklang (gipo-natriemiya xavfi); intranazal shakl tavsiya etilmaydi.
- Qizil bayroqlar (ektopik siydik yoʻli, neyrogen yoki obstruktiv belgilar, diabet, SYI) — mutaxassisga; ota-onani maslahatlashda jazolashdan voz kechish.
1ICCS boʻyicha monosimptomatik enurez nima?
- Kunduzgi LUTS bilan birga tungi tutolmaslik
- Faqat tungi tutolmaslik, kunduzgi LUTS yoʻq
- Kamida 6 oy quruq davrdan keyin paydo boʻlgan enurez
- Faqat kunduzi siydik tutolmaslik
Javob: B. Monosimptomatik enurezda kunduzgi LUTS va pufak disfunksiyasi anamnezi yoʻq; kunduzgi simptomlar bilan boʻlsa nomonosimptomatik.
2Tungi poliuriyaning asosiy patofiziologik mexanizmi qaysi?
- Qabziyat
- Pufakning kichik sigʻimi
- Tungi ADH sekretsiyasi oshishining yetarli emasligi
- Chuqur uyqu
Javob: C. Kechasi ADH ning normal oshishi yetarli emas yoki buyrak unga sust javob beradi, shuning uchun tungi siydik hajmi katta.
3Monosimptomatik enurezda birinchi qator davolar qaysilar?
- Antixolinergik monoterapiya
- Alarm terapiyasi yoki desmopressin
- Imipramin
- Rutin sistoskopiya
Javob: B. Bazaviy maslahatdan keyin birinchi qator — alarm yoki desmopressin; tanlov tungi poliuriya, pufak sigʻimi va oila motivatsiyasiga bogʻliq.
4Desmopressin berilganda eng muhim xavfsizlik chorasi qaysi?
- Dozani ikki baravar oshirish
- Intranazal spreyni afzal koʻrish
- Ovqatdan oldin qabul qilish
- Kechqurun va dozadan keyin suyuqlikni cheklash
Javob: D. Suyuqlikni cheklash gipo-natriemiya va suv intoksikatsiyasi xavfini kamaytiradi.
5Qaysi holat mutaxassisga yoʻllashni talab qiluvchi qizil bayroq?
- Doimiy namlik va normal siyish bilan tutolmaslik (ektopik siydik yoʻli gumoni)
- 6 yoshli bolada monosimptomatik enurez
- Oilada enurez boʻlishi
- Haftada bir hoʻl kecha
Javob: A. Normal siyish bilan birga doimiy namlik ektopik siydik yoʻlini koʻrsatishi mumkin; bu urologik baholashni talab qiladi.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (414 KB)