Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Urologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Epididimit va orxit: etiologiya, differensial tashxis va davolash

Epididimit va orxit etiologiyasi yosh boʻyicha, klinika, moyak buralishidan farqlash, Doppler ultratovush, antibiotik davosi tamoyillari, asoratlar va sherik boshqaruvi. Talaba va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

26 slayd · 607 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Epididimit va orxit: etiologiya, differensial tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Epididimit, orxit va epididimo-orxitni taʼriflash, ularning anatomik va patofiziologik asoslarini tushuntirish
  • Etiologiyani yosh boʻyicha (jinsiy yoʻl bilan yuqadigan, enterik, virusli, infeksion boʻlmagan sabablar) tahlil qilish
  • Klinik koʻrinish va koʻrik (Prehn belgisi va uning cheklovlari)ni bayon qilish; moyak buralishidan farqlash
  • Tekshiruvlar rejasini tuzish: siydik tahlili, uretral NAAT, skrotal Doppler ultratovush
  • Antibiotik davosi tamoyillarini sinf darajasida bilish; asoratlarni, sherik boshqaruvi va parotit orxitini tushuntirish
02

Taʼrif, ICD-10, anatomiya va patofiziologiya

  • Epididimit — moyak ortigʻi (epididimis) yalligʻlanishi; epididimo-orxit — yalligʻlanishning moyakka oʻtishi; izolyatsiyalangan orxit kam uchraydi. ICD-10: N45 (N45.0 — xoʻppoz bilan, N45.9 — xoʻppozsiz); parotit orxiti — B26.0.
  • Anatomiya: epididimis — moyakning orqa-yuqori yuzasida joylashgan oʻralgan naycha (uzunligi taxminan 6 m): bosh, tana va dum qismlari; spermatozoidlar shu yerda pishib yetiladi va saqlanadi, dum qismi vas deferensga davom etadi.
  • Patofiziologiya: koʻpincha retrograd yoʻl — uretra yoki siydik pufagidan vas deferens orqali; yalligʻlanish odatda dum qismidan boshlanib, tana va boshga, keyin moyakka tarqaladi.
  • Steril siydik refluksi (ogʻir yuk koʻtarish, Valsalva) kimyoviy epididimitga olib kelishi mumkin; gematogen yoʻl (sil, brutsellyoz, virus) kam uchraydi.
  • Kattalarda oʻtkir skrotal ogʻriqning eng tez-tez sabablaridan biri; bolalar va oʻsmirlarda moyak buralishi hamda uning apendiksi buralishi birinchi oʻrinda turadi.
03

Epididimit etiologiyasi yosh va xavf omillari boʻyicha

GuruhAsosiy qoʻzgʻatuvchilarXavf omillari va izoh
Bolalar (balogʻatgacha) Koliform bakteriyalar, postvirusli; kam: Mycoplasma Siydik yoʻllari anomaliyasi izlanadi; buralish koʻproq uchraydi
Yosh, jinsiy faol (< 35 yosh) Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae Himoyasiz aloqa, yangi sherik, uretrit; M. genitalium ham mumkin
Anal aloqada insertiv rol Enterik bakteriyalar (E. coli) + jinsiy yuqadigan flora Jinsiy amaliyotni anamnezda soʻrang
Katta yosh (> 35 yosh) E. coli va boshqa Enterobacterales, Pseudomonas, Enterococcus Pufak chiqish yoʻli obstruksiyasi (BPH), SYI
Uretral instrumentatsiya Gramm-manfiy flora, Pseudomonas Kateter, sistoskopiya, prostata biopsiyasi, uretral jarrohlik
Immuniteti past bemorlar Sil, kandida, kriptokokk; qandli diabet Immunosupressiya, OIV
Endemik hududlar Brucella spp., M. tuberculosis Pasterizatsiyalanmagan sut, chorva; surunkali, bir tomonlama
Intravezikal BCG Mycobacterium bovis (BCG) Pufak saratonida BCG dan keyin granulomatoz epididimit
04

Infeksion boʻlmagan sabablar va maxsus qoʻzgʻatuvchilar

  • Amiodaron (III sinf antiaritmigi) — epididimitning dori sababi: koʻpincha epididimis boshida, bir yoki ikki tomonlama; doza kamaytirilganda yoki dori toʻxtatilganda qaytadi.
  • Vaskulit: IgA-vaskulit (Henoch–Schönlein), tugunli poliarteriit, Behçet kasalligi; bolalarda IgA-vaskulit skrotal shish bilan kelishi mumkin.
  • Travma, ogʻir yuk koʻtarish (siydik refluksi), vazektomiyadan keyingi konjestiv epididimit, sarkoidoz, idiopatik shakl.
  • Sil epididimiti: asta-sekin boshlanadi, koʻpincha zich tugun, siydikda steril piuriya; endemik hududlarda esda tuting.
  • Brutsellyoz epididimo-orxiti: endemik hududlarda, bir tomonlama, subakut; chorva yoki pasterizatsiyalanmagan sut anamnezi; serologiya; brutsellaga qarshi kombinatsiyalangan davo.
  • Intravezikal BCG: granulomatoz epididimo-orxit; silga oʻxshash va u bilan chalkashishi mumkin.
  • Virusli (parotit, boshqa viruslar) orxit: bakterial epididimitdan farqli, antibiotik talab qilmaydi.
05

Klinik koʻrinish va davomiylik boʻyicha tasnif

  • Odatiy: bir tomonlama skrotal ogʻriq, shish va sezgirlik, kunlar davomida asta-sekin kuchayadi (buralishdan farqli: birdan).
  • Hamroh belgilar: isitma, uretral ajralma, dizuriya, tez-tez siyish; ogʻriq quyi qorin yoki chov sohasiga tarqalishi mumkin.
  • Boshida ogʻriq epididimis dumida; keyinchalik butun epididimis va moyak (epididimo-orxit), reaktiv gidrotsele, skrotal teri qizarishi va shishi.
  • Davomiyligi boʻyicha: oʻtkir — 6 haftadan kam; subakut — 6 haftadan 3 oygacha; surunkali — 3 oydan ortiq davom etuvchi ogʻriq.
  • Surunkali epididimit surunkali skrotal ogʻriq sindromi bilan bogʻliq: epididimis qalinlashgan va sezgir yoki ogʻriq yalligʻlanishsiz (EAU surunkali tos ogʻrigʻi tavsiyalari).
  • Bolalarda: ogʻriq va shish; siydik tahlili va siydik yoʻllari anomaliyasini istisno qilish zarur.
06

Obyektiv koʻrik: Prehn belgisi va uning cheklovlari

  • Tik va yotgan holatda koʻrik; avval sogʻlom tomon, keyin ogʻriqli tomon; dastlabki bosqichda epididimis moyakdan ajratib paypaslanadi (dum qismida sezgirlik).
  • Prehn belgisi: moyakni yuqoriga koʻtarganda ogʻriq kamayishi — epididimitda «musbat», buralishda oʻzgarmaydi yoki kuchayadi.
  • Cheklov: Prehn belgisi ishonchsiz — undan buralishni istisno qilish uchun foydalanib boʻlmaydi.
  • Kremaster refleks epididimitda odatda saqlangan, buralishda odatda yoʻqoladi; ammo mutlaq emas: buralishda kamdan-kam saqlanishi, sogʻlomlarda yoʻq boʻlishi mumkin.
  • Moyakning vaziyati: epididimitda odatda normal; buralishda yuqorida va koʻndalang (gorizontal) joylashadi.
  • Uretral ajralma, prostata (ogʻriq, shish), siydik pufagi (retensiya), chov churrasi, vas deferens; harorat va qon bosimi (sepsis belgilari).
  • Fournier gangrenasi belgilari (teri nekrozi, krepitatsiya, ogʻir sepsis) — shoshilinch jarrohlik.
07

Epididimit va moyak buralishi: taqqoslash

BelgiEpididimit / epididimo-orxitMoyak buralishi
Boshlanishi Asta-sekin (kunlar) Birdan, soatlar ichida
Yosh Har qanday; jinsiy faol yoshlar va keksalar Koʻpincha oʻsmirlar va yosh erkaklar
Hamroh belgilar Isitma, dizuriya, uretral ajralma Koʻngil aynishi, qusish; isitma kam
Moyak vaziyati Odatda oddiy Yuqorida, koʻndalang (gorizontal)
Kremaster refleks Odatda saqlangan Odatda yoʻq (mutlaq emas)
Prehn belgisi Ogʻriq kamayishi mumkin (ishonchsiz) Kamaymaydi (ishonchsiz)
Doppler UZI Epididimis giperemiyasi, moyak perfuziyasi saqlangan Perfuziya yoʻq yoki kamaygan
Taktika Antibiotik, kuzatuv SHOSHILINCH jarrohlik tekshiruv
08

Differensial tashxis: nimani oʻtkazib yubormaslik kerak

  • Moyak buralishi — SHOSHILINCH HOLAT: birdan boshlangan ogʻriq yoki shubha boʻlsa, ultratovush uchun vaqt yoʻqotmasdan darhol jarrohlik tekshiruv; moyakni saqlab qolishda vaqt hal qiluvchi (taxminan 6 soat ichida natija eng yaxshi).
  • Moyak apendiksi buralishi («koʻk nuqta» belgisi): koʻpincha bolalarda, ogʻriq yuqori qutbda; Dopplerda perfuziya saqlangan; konservativ davo.
  • Moyak oʻsmasi: qattiq, ogʻriqsiz hosila; epididimo-orxit niqobida kelishi mumkin; davodan keyin ham hosila qolsa — ultratovush, oʻsma markerlari (AFP, β-hCG, LDH), urologga yoʻllash.
  • Fournier gangrenasi: tez rivojlanuvchi nekrotik infeksiya, ogʻir sepsis; shoshilinch debridman va keng spektrli antibiotiklar.
  • Boʻgʻilgan chov churrasi, travma (moyak yorilishi, gematotsele), IgA-vaskulit, siydik toshidan yoʻnaltirilgan ogʻriq, idiopatik skrotal shish.
  • Gidrotsele, piotsele, vazektomiyadan keyingi sperma granulemasi.
09

Laborator tekshiruvlar

  • Siydik tahlili va ekma (oʻrta oqim): piuriya, bakteriuriya; barcha bemorlarda.
  • Uretra surtmasi yoki birinchi porsiya siydikda NAAT (PZR): C. trachomatis va N. gonorrhoeae uchun — jinsiy faol bemorlarda majburiy; surtmada leykotsitlar, gramm-manfiy diplokokklar.
  • Gonoreya ekmasi (antibiotik sezgirligi uchun) kerak boʻlsa; M. genitalium PZR — davomli uretritda.
  • Qon: umumiy qon tahlili, CRP — isitma va sepsis gumonida; ogʻir holatda qon ekmasi.
  • STI gumonida OIV va sifilis tekshiruvi taklif qilinadi.
  • Keksa bemorda: qoldiq siydik hajmi, uroflowmetriya — obstruksiyani (BPH, striktura) izlash; takrorlansa urologik tekshiruv.
  • Sil gumonida: siydikda mikobakteriyalar (ertalabki namunalar); endemik hududlarda brutsellaga serologiya.
10

Skrotal Doppler ultratovush

  • Qachon: tashxis noaniq, buralishni istisno qilib boʻlmasa; davoga javobsizlik; xoʻppoz yoki oʻsma gumoni; travma.
  • Epididimit: epididimis kattalashgan, geterogen (gipo- yoki giperexoik), rangli Dopplerda giperemiya (perfuziya kuchaygan).
  • Epididimo-orxit: moyak parenximasida ham giperemiya va geterogenlik; reaktiv gidrotsele, skrotal teri qalinlashuvi.
  • Buralish: moyak perfuziyasi yoʻq yoki kamaygan; qisman buralishda oqim saqlanishi mumkin — klinik shubha ustun turadi.
  • Asoratlar: xoʻppoz (suyuqlik boʻshligʻi, devor), infarkt (perfuziya yoʻqligi, geterogen parenxima), piotsele.
  • Yuqori shubhada ultratovush buralishga jarrohlik tekshiruvni kechiktirmasligi kerak.
11

Epididimit va epididimo-orxit: bosqichma-bosqich yondashuv

  1. Tez baholash: yosh, boshlanish tezligi, ogʻriq xususiyati; buralish gumoni (birdan boshlangan, yosh, moyak yuqorida, kremaster refleks yoʻq) boʻlsa — darhol urolog va jarrohlik tekshiruv.
  2. Buralish gumon qilinmasa: siydik tahlili va ekma, uretral NAAT, kerak boʻlsa qon tahlili; tashxis noaniq boʻlsa — Doppler ultratovush.
  3. Empirik antibiotik yosh va xavf omillariga qarab: jinsiy yoʻl bilan yuqadigan flora (yosh) yoki enterik flora (katta yosh, instrumentatsiya); ogʻir holatda — statsionar, parenteral.
  4. Yordamchi davo: dam olish, skrotumni koʻtarib turish, sovuq, NSAID; kuchli ogʻriqda urugʻ tizimchasi blokadasi.
  5. 48–72 soatdan keyin qayta baholash: yaxshilanish yoʻq yoki isitma davom etsa — tashxisni qayta koʻrib chiqing (xoʻppoz, buralish, oʻsma, sil), ultratovush, antibiotikni ekma natijasi bilan tuzating.
  6. STI da: sherik(lar)ni tekshirish va davolash, davo tugamaguncha jinsiy aloqadan saqlanish, OIV va sifilis skrining.
  7. Kuzatuv: shish va induratsiya haftalar davom etishi mumkin; hosila qolsa — ultratovush va oʻsmani istisno qilish; fertillik boʻyicha maslahat.
12

Empirik antibiotik davosi tamoyillari (sinf darajasida)

Klinik vaziyatPreparat sinfiIzoh
Yosh, jinsiy faol (xlamidiya, gonoreya) Sefalosporin (seftriakson, bir marta) + doksitsiklin kursi Doksitsiklin kursi taxminan 10 kun va undan koʻp
Anal aloqada insertiv rol Seftriakson + ftorxinolon (enterik flora ham qoplanadi) Mahalliy qarshilik va cheklovlarni hisobga oling
Katta yosh, enterik flora ehtimoli Ftorxinolonlar (epididimis toʻqimasiga yaxshi oʻtadi) Qarshilik va nojoʻya taʼsir tufayli ekma bilan tuzating
Ftorxinolonlar mumkin emas Boshqa sinf — faqat ekma va antibiogramma boʻyicha Ftorxinolonlarga regulyator cheklovlar bor
Ogʻir holat, sepsis Parenteral keng spektrli antibiotik Antibiotikdan oldin qon va siydik ekmasi
Virusli (parotit) orxit Antibiotik kerak emas Simptomatik davo
Infeksion boʻlmagan (amiodaron, vaskulit) Sababni bartaraf etish: dozani kamaytirish yoki asosiy kasallik Antibiotik samarasiz
Sil, brutsellyoz Maxsus uzoq muddatli kombinatsiyalangan davo Ixtisoslashgan maslahat
13

Yordamchi davo va kuzatuv

  • Dam olish, skrotumni koʻtarib turuvchi taglik yoki qoʻllab-quvvatlovchi ichki kiyim, birinchi kunlarda sovuq kompresslar.
  • Ogʻriqsizlantirish: NSAID (qarshi koʻrsatma boʻlmasa), kerak boʻlsa paratsetamol; kuchli ogʻriqda — urugʻ tizimchasi blokadasi (mahalliy anestetik).
  • Ogʻir yuk koʻtarish va jinsiy aloqadan davo tugaguncha saqlanish.
  • 48–72 soatdan keyin qayta baholash: ogʻriq va isitma pasayishi kutiladi, shish va induratsiya haftalar davom etishi mumkin.
  • Yaxshilanish boʻlmasa tashxis qayta koʻrib chiqiladi: xoʻppoz, buralish, oʻsma, sil, chidamli flora.
  • Antibiotik ekma natijasiga muvofiq tuzatiladi; kurs oxirigacha yetkaziladi.
  • Surunkali epididimit: NSAID, neyropatik ogʻriq dorilari, urugʻ tizimchasi blokadasi; jarrohlik (mikroxirurgik denervatsiya, epididimektomiya) oxirgi chora (EAU Chronic Pelvic Pain).
14

Asoratlar

  • Xoʻppoz: davom etuvchi isitma va tebranuvchi hosila; ultratovush bilan tasdiqlanadi; drenaj yoki orxiektomiya, epididimektomiya.
  • Moyak infarkti: shishgan epididimis va urugʻ tizimchasi venoz oqimni siqishi; Dopplerda perfuziya yoʻqligi; orxiektomiya kerak boʻlishi mumkin.
  • Piotsele, skrotal teri oqma yoʻli, reaktiv gidrotsele.
  • Surunkali epididimit va skrotal ogʻriq; qaytalanish.
  • Epididimis obstruksiyasi (stenoz): ikki tomonlama boʻlsa obstruktiv azoospermiya; spermatozoid sifati pasayishi, moyak atrofiyasi, antispermal antitanalar.
  • Sepsis va bakteremiya — kam, ogʻir hollarda.
  • Fertillik maslahati: ikki tomonlama yoki qaytalanuvchi jarayonda spermogramma (WHO 2021 usuli) taklif qilinadi.
15

Sherik boshqaruvi va profilaktika

  • STI bilan bogʻliq epididimitda sherik(lar) (simptom boshlanishidan oldingi taxminan 60 kun ichida) tekshiriladi va empirik davolanadi — qayta yuqishning oldini olish uchun.
  • Bemor va sherik davo tugab, simptomlar yoʻqolguncha va sherik ham davolanguncha jinsiy aloqadan saqlanadi.
  • OIV va sifilis tekshiruvi; boshqa STI skrining; himoyalangan jinsiy aloqa (prezervativ).
  • Qayta yuqish xavfi yuqori boʻlsa, taxminan 3 oydan keyin xlamidiya va gonoreyani qayta tekshirish.
  • Mahalliy qoidalarga muvofiq STI haqida epidemiologik xabar berish.
  • Keksalarda: BPH va strikturani davolash, kateter gigiyenasi, instrumentatsiyada ehtiyotkorlik.
  • Epididimit takrorlansa: obstruksiya, striktura, siydik yoʻllari anomaliyasi izlanadi.
16

Parotit orxiti

  • Parotit orxiti (mumps orchitis, ICD-10: B26.0) — balogʻatdan keyingi erkaklarda parotit virusi infeksiyasining eng tez-tez uchraydigan, siylak bezlaridan tashqari asorati; balogʻatgacha kam.
  • Odatda parotitdan taxminan bir hafta keyin (baʼzan parotitsiz) birdan isitma, moyak ogʻrigʻi va shishi; koʻpincha bir tomonlama, ikki tomonlama ham boʻladi.
  • Tashxis klinik; tasdiq — qon yoki siylakda mumps IgM, PZR; siydik tahlili odatda normal (bakterial epididimitdan farqi).
  • Davo simptomatik: dam, skrotumni koʻtarish, sovuq, NSAID; ikkilamchi infeksiya boʻlmasa antibiotik kerak emas; kortikosteroid va interferon foydasi isbotlanmagan.
  • Asoratlar: moyak atrofiyasi, spermatogenez pasayishi; ikki tomonlama jarayonda bepushtlik xavfi; butunlay steril boʻlish kam.
  • Profilaktika: ikki dozali MMR (qizamiq, parotit, qizilcha) vaksinasi.
  • Buralishni istisno qiling; differensial uchun parotit anamnezi, kontakt va emlanmaganlik muhim.
17

Asosiy klinik xulosalar

  • Epididimit — kattalarda skrotal ogʻriqning tez-tez sababi; ammo har bir oʻtkir skrotal ogʻriqda avvalo moyak buralishini istisno qiling.
  • Etiologiya yoshga bogʻliq: 35 yoshgacha xlamidiya va gonoreya, katta yoshda enterik flora (obstruksiya, instrumentatsiya); amiodaron, vaskulit, sil va brutsellyoz — maxsus holatlar.
  • Prehn belgisi va kremaster refleks ishonchsiz: buralishni istisno qilish uchun ularga tayanib boʻlmaydi.
  • Tekshiruv: siydik tahlili va ekma, uretral NAAT; noaniq holatda skrotal Doppler ultratovush.
  • Davo: yosh va xavf omillariga koʻra empirik antibiotik (sinf darajasida), yordamchi davo, 48–72 soatdan keyin qayta baholash.
  • Sherik(lar)ni tekshirish va davolash, davo tugamaguncha jinsiy aloqadan saqlanish; doimiy hosila — oʻsmani istisno qilish.
  • Parotit orxiti — simptomatik davo; ikki tomonlama boʻlsa bepushtlik xavfi; profilaktika — MMR vaksinasi.
18

Oʻzini tekshirish

125 yoshli jinsiy faol erkakda epididimitning eng ehtimoliy qoʻzgʻatuvchilari qaysi?
  1. E. coli va Pseudomonas
  2. Chlamydia trachomatis va Neisseria gonorrhoeae
  3. Mycobacterium tuberculosis
  4. Candida spp.

Javob: B. 35 yoshgacha jinsiy faol erkaklarda epididimitning yetakchi sabablari xlamidiya va gonoreya.

2Prehn belgisi haqida qaysi fikr toʻgʻri?
  1. Buralishni ishonchli istisno qiladi
  2. Epididimitni tasdiqlaydi
  3. Faqat bolalarda ishlaydi
  4. Ishonchsiz: undan buralishni istisno qilish uchun foydalanib boʻlmaydi

Javob: D. Prehn belgisi sezgirligi va oʻziga xosligi past; buralish gumoni boʻlsa jarrohlik tekshiruv zarur.

315 yoshli bolada birdan boshlangan kuchli skrotal ogʻriq, moyak yuqorida, kremaster refleks yoʻq. Birinchi qadam?
  1. Antibiotik kursi va uyga
  2. Siydik ekmasi natijasini kutish
  3. Darhol urolog va jarrohlik tekshiruv (buralish gumoni)
  4. Bir hafta kuzatish

Javob: C. Klinik jihatdan buralish ehtimoli yuqori: vaqt moyakni saqlab qolishda hal qiluvchi, tekshiruvlar jarrohlikni kechiktirmasligi kerak.

4Amiodaron qabul qiluvchi bemorda epididimit. Eng toʻgʻri taktika qaysi?
  1. Dozani kamaytirish yoki toʻxtatish masalasini kardiolog bilan hal qilish; antibiotik samarasiz
  2. Faqat uzoq muddatli antibiotiklar
  3. Darhol orxiektomiya
  4. Kortikosteroidlar

Javob: A. Amiodaron epididimiti infeksion emas; doza kamaytirilganda yoki dori toʻxtatilganda odatda qaytadi.

5Parotit orxiti uchun qaysi fikr toʻgʻri?
  1. Antibiotiklar majburiy
  2. Tashxis klinik, davo simptomatik; ikki tomonlama boʻlsa bepushtlik xavfi bor
  3. Faqat chaqaloqlarda uchraydi
  4. Albatta orxiektomiya kerak

Javob: B. Virusli orxitda antibiotik kerak emas; ikki tomonlama shikastlanishda spermatogenez pasayishi mumkin.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
  • EAU Guidelines on Chronic Pelvic Pain, 2024
  • EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
  • CDC Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021
  • WHO Guidelines for the management of symptomatic sexually transmitted infections, 2021
  • WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (607 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish