- Oʻtkir va surunkali siydik ushlanishini (retensiyani) taʼriflash va bir-biridan farqlash
- Sabablarni mexanizm boʻyicha (obstruktiv, nevrogen, dorilar, operatsiyadan keyingi) guruhlash
- Baholash rejasini tuzish: palpatsiya va perkussiya, pufak ultratovush skaneri, kreatinin, siydik tahlili; PSA ni talqin qilishdagi ehtiyotkorlik
- Shoshilinch yordamni bayon qilish: uretral va suprapubik kateterizatsiya, dekompressiya asoratlari (postobstruktiv diurez, ex vacuo gematuriya)
- Kateterdan voz kechish sinovi (TWOC), jarrohlik koʻrsatmalari va yuqori bosimli surunkali retensiyaning buyrak oqibatlarini tushuntirish
02
Taʼrif, ICD-10, dolzarblik va patofiziologiya
- Oʻtkir siydik ushlanishi (OSU, acute urinary retention) — pufak toʻla boʻlsa ham birdan siyolmaslik, odatda kuchli suprapubik ogʻriq bilan; pufak paypaslanadi, perkussiyada xira tovush beradi. ICD-10: R33.
- OSU — SHOSHILINCH HOLAT: pufakni tezda kateter bilan boʻshatish, sababni aniqlash va asoratlarning oldini olish kerak.
- Surunkali retensiya (chronic retention) — odatda ogʻriqsiz; siyishdan keyin ham pufakda katta qoldiq hajm (PVR) qoladi. Yagona umumiy qabul qilingan chegara yoʻq; koʻpincha 300 ml dan ortiq deb olinadi.
- Erkaklarda ayollarga qaraganda ancha koʻp uchraydi, yosh bilan ortadi; erkaklarda yetakchi sabab — prostata giperplaziyasi (BPH).
- Patofiziologiya: siyish detrusor qisqarishi va chiqish yoʻli (pufak boʻyni, sfinkter, uretra) ochilishining muvofiq ishlashini talab qiladi; retensiya — toʻsiq, detrusor yetishmovchiligi yoki nevrologik muvofiqlik buzilishi natijasi.
- Pufak uzoq vaqt haddan tashqari choʻzilsa, detrusorning qisqarish qobiliyati pasayadi — shu sababli erta boʻshatish tiklanish imkonini oshiradi.
03
Siydik ushlanishi sabablari (mexanizm boʻyicha)
| Mexanizm | Asosiy sabablar | Izoh |
| Obstruktiv: erkaklarda | BPH, uretra strikturasi, pufak boʻyni kontrakturasi, prostata saratoni, fimoz, meatal stenoz | Erkaklarda eng koʻp; BPH yetakchi |
| Obstruktiv: umumiy | Toshlar, qon laxtalari (gematuriyada), pufak yoki uretra oʻsmasi, begona jism | Laxta retensiyasida keng kateter va yuvish kerak |
| Tashqaridan bosim | Najas toʻplanishi (qabziyat), kichik tos hosilasi, ayollarda prolaps, homiladorlikda retroversiyalangan bachadon | Qabziyatni har doim soʻrang |
| Nevrogen | Orqa miya jarohati, koʻp skleroz, diabetik neyropatiya, kauda ekvina sindromi, tos operatsiyasidan keyingi nerv shikasti | Kauda ekvina — shoshilinch MRT |
| Dorilar | Antixolinergiklar, trisiklik antidepressantlar, 1-avlod antigistaminlar, opioidlar, dekongestantlar (α-agonist) | Eng oson tuzatiladigan sabab: dori anamnezi |
| Operatsiyadan keyingi | Spinal yoki epidural anesteziya, churra va anorektal jarrohlik, ortopediya, ogʻriq, koʻp infuziya | Erkaklarda va BPH da xavf yuqori |
| Infeksiya, yalligʻlanish | Oʻtkir prostatit, uretrit, ayollarda genital herpes yoki vulvovaginit | Ogʻriq va shish refleks spazm beradi |
| Psixogen va boshqa | Psixogen retensiya, ayollarda Fowler sindromi (sfinkter boʻshashmasligi) | Istisno tashxisi sifatida |
04
BPH fonida OSU: xavf omillari va qoʻzgʻatuvchilar
- Xavf omillari: katta yosh, ifodali LUTS (yuqori simptom bali), katta prostata hajmi, yuqori PSA, past maksimal oqim tezligi (Qmax) va katta qoldiq hajm.
- Qoʻzgʻatilgan (precipitated) OSU sabablari: operatsiya va anesteziya, antixolinergik, dekongestant va opioidlar, infeksiya, qabziyat, alkogol, sovuqqotish, siyishni uzoq ushlab turish.
- Qoʻzgʻatuvchisiz (spontan) OSU ham uchraydi; u kateterdan voz kechish sinovida koʻpincha kamroq muvaffaqiyatli va takrorlanish ehtimoli yuqori.
- 5α-reduktaza ingibitorlari katta prostatada keyingi OSU va jarrohlik ehtiyojini kamaytiradi; α-blokatorlar simptomlarni yengillashtiradi (EAU, AUA tavsiyalari).
- Shu sababli birinchi OSU dan keyin sababni aniqlash va uzoq muddatli reja tuzish zarur.
- Oʻtkir: siyishga kuchli urinish yoki umuman siyolmaslik, kuchli suprapubik ogʻriq, bezovtalik, qorin pastida paypaslanadigan toʻla pufak.
- Keksa va kognitiv buzilishli bemorlarda ogʻriq kam boʻlib, bezovtalik, deliriy yoki ruhiy holat oʻzgarishi asosiy belgi boʻlishi mumkin.
- Nevrogen va diabetik bemorlarda pufak sezgisi pasayganligi sababli OSU ogʻriqsiz oʻtishi mumkin.
- Surunkali: siyish qiyinligi, oqim sustligi va uzilishi, toʻliq boʻshamaslik hissi, tunda siyish, pufak toʻlib ketishi tufayli «ortiqcha oqib chiqish» (overflow) bilan siydik tutolmaslik.
- Surunkali retensiya takroriy siydik yoʻllari infeksiyalari (SYI), qoʻsh tomonlama gidronefroz, buyrak yetishmovchiligi va gipertenziya bilan koʻrinishi mumkin.
- Anuriyadan farqlash: retensiyada pufak toʻla (pufak skaneri), anuriyada boʻsh — sabab buyrak yoki prerenal.
06
Oʻtkir va surunkali retensiya: taqqoslash
| Belgi | Oʻtkir (OSU) | Surunkali |
| Boshlanishi | Birdan, soatlar ichida | Asta-sekin, oylar va yillar davomida |
| Ogʻriq | Kuchli suprapubik ogʻriq | Odatda ogʻriqsiz; noqulaylik |
| Pufak | Toʻla, taranglashgan, ogʻriqli | Juda katta boʻlishi mumkin (litrlab), ogʻriqsiz |
| Siyish | Umuman siya olmaydi | Siyadi, ammo toʻliq emas; overflow-inkontinensiya |
| Buyrak xavfi | Qisqa muddatda odatda yoʻq | Gidronefroz va buyrak yetishmovchiligi mumkin |
| Asosiy xavf | Pufak haddan tashqari choʻzilishi, ogʻriq | Buyrak shikastlanishi, infeksiya, toshlar |
| Taktika | Shoshilinch kateterizatsiya | Rejali baholash; buyrak buzilgan boʻlsa — shoshilinch |
07
Baholash: anamnez va obyektiv koʻrik
- Anamnez: boshlanish vaqti, oldingi LUTS, gematuriya, qabziyat, yaqinda boʻlgan operatsiya va anesteziya, dorilar (antixolinergik, opioid, dekongestant), infeksiya belgilari, alkogol.
- Nevrologik savollar: bel ogʻrigʻi, oyoqlarda zaiflik, egar sohasida (perineum) sezgi pasayishi, najas tuta olmaslik, jinsiy funksiya buzilishi — kauda ekvina belgilari.
- Qorin: suprapubik sohada xira perkussiya tovushi va paypaslanadigan pufak.
- Rektal tekshiruv (DRE): prostata hajmi va konsistensiyasi, tugunlar, ogʻriq (prostatit), anal sfinkter tonusi, najas toʻplanishi.
- Tashqi jinsiy aʼzolar: fimoz, parafimoz, meatal stenoz, uretrada tosh yoki oʻsma; ayollarda ginekologik koʻrik (prolaps, hosila).
- Nevrologik koʻrik: perineal sezgi, bulbokavernoz va anal reflekslar, oyoq kuchi.
- SHOSHILINCH belgilar: kauda ekvina (shoshilinch MRT), uretra jarohati gumoni (meatusda qon, tos suyagi sinishi — koʻr-koʻrona uretral kateter qoʻymang), sepsis.
08
Laborator va instrumental tekshiruvlar
- Pufak ultratovush skaneri (bladder scan): tezkor, noqulaylik tugʻdirmaydigan usul, qoldiq hajmni aniqlaydi; qorin ultratovushi buyrakda gidronefrozni koʻrsatadi.
- Siydik tahlili (test-poloska, mikroskopiya) va kerak boʻlsa ekma: infeksiya, gematuriya; namunani kateter qoʻyishda olish.
- Qonda kreatinin/eGFR va elektrolitlar (natriy, kaliy): postrenal buyrak shikastlanishi; infeksiya gumonida — umumiy qon tahlili, CRP.
- PSA: OSU, kateterizatsiya va prostatit PSA ni vaqtincha oshiradi — shoshilinch paytda talqin qilish ishonchsiz; holat yechilgach, bir necha haftadan keyin qayta tekshiring.
- Uroflowmetriya va bosim-oqim tekshiruvi (urodinamika) — kateter olingach, sabab noaniq boʻlsa yoki jarrohlik rejalashtirilganda.
- Kauda ekvina gumonida — shoshilinch bel-dumgʻaza MRT; uretra strikturasi gumonida — uretrografiya yoki uretroskopiya.
09
OSU: shoshilinch yordam algoritmi
- Tashxis: siyolmaslik + suprapubik ogʻriq yoki toʻla pufak; pufak skaneri bilan tasdiqlang; ogʻriqsizlantiring, hayotiy koʻrsatkichlarni oʻlchang; kauda ekvina va uretra jarohati belgilarini tekshiring.
- Siydik namunasini oling va uretral kateter (Foley) qoʻying: steril sharoit, anestetik gel; BPH da koude uchli kateter; laxta boʻlsa — keng lumenli kateter.
- Muvaffaqiyatsiz boʻlsa: tajribali mutaxassis, koude uchli kateter yoki yoʻnaltiruvchi sim; kuch ishlatmang (soxta yoʻl xavfi).
- Hamon boʻlmasa yoki uretral yoʻl man etilgan boʻlsa (uretra jarohati, qattiq striktura): ultratovush nazoratida suprapubik kateter.
- Boʻshatilgan hajmni yozing; qon bosimi, puls va soatlik diurezni kuzating; gematuriya va postobstruktiv diurezni nazorat qiling.
- Sababni davolang: dorilarni toʻxtating, qabziyatni bartaraf qiling, infeksiyani davolang; BPH da α-bloker boshlang.
- 1–3 kundan keyin kateterdan voz kechish sinovi (TWOC); muvaffaqiyatsiz boʻlsa — jarrohlik yoki uzluksiz drenaj (ozod kateter yoki SIK).
10
Uretral va suprapubik kateter: taqqoslash
| Belgi | Uretral kateter | Suprapubik kateter |
| Qachon birinchi | Odatda birinchi urinish | Uretral yoʻl muvaffaqiyatsiz yoki mumkin emas |
| Koʻrsatmalar | OSU, qisqa muddatli drenaj, monitoring | Striktura, uretra jarohati, uzoq muddatli drenaj |
| Ehtiyot choralar | Uretra jarohati gumoni, qattiq striktura | Pufak toʻla emas, qorin chandiqlari, tushuntirilmagan gematuriya, koagulopatiya |
| Asoratlar | Soxta yoʻl, uretra jarohati, striktura, infeksiya, parafimoz | Ichak yoki qon tomir shikasti (kam), gematuriya, kateterning chiqib ketishi |
| Uzoq muddatda | Uretra eroziyasi, jinsiy hayotga xalaqit | Uretra himoyalanadi; koʻpincha bemorga qulayroq |
| Joylash | Oddiy, yotoq yonida | Ultratovush nazoratida, mahalliy anesteziya |
11
Dekompressiya asoratlari
- Postobstruktiv diurez (POD): boʻshatishdan keyin diurezning keskin ortishi — odatda soatiga 200 ml dan ortiq (ketma-ket 2 soat) yoki sutkada 3 l dan ortiq. Xavf: surunkali retensiya, buyrak yetishmovchiligi, katta hajm.
- Mexanizm: yigʻilgan mochevina (osmotik diurez), tuz va suv ortiqcha ushlanishi, kanalchalar funksiyasining vaqtincha pasayishi; natija — degidratatsiya, elektrolit buzilishlari (natriy, kaliy), gipotenziya.
- POD boshqaruvi: soatlik diurez va elektrolitlar nazorati, yoʻqotilgan hajmga qarab (ortiqcha emas) suyuqlik, iloji boʻlsa ichish orqali; xavf guruhini statsionarga yotqizish.
- Ex vacuo gematuriya: qattiq choʻzilgan pufak boʻshatilganda shilliq qavat tomirlari yorilishidan; odatda oʻz-oʻzidan toʻxtaydi; davom etsa — laxta retensiyasi, yuvish, boshqa sabablarni izlash.
- Gipotenziya (vazovagal yoki gemodinamik oʻzgarish) — kam, ammo monitoring zarur.
- Pufakni bosqichma-bosqich boʻshatish (kateterni qisish) afzalligi isbotlanmagan; asosiy narsa — kuzatuv.
- Boshqa: kateterizatsiyadan keyingi SYI va bakteremiya, parafimoz (prepusiyani joyiga qaytarmaslik), uretra jarohati.
12
Kateterdan voz kechish sinovi (TWOC) va α-bloker
- BPH bilan bogʻliq birinchi OSU da: pufak boʻshatilgach α-bloker (masalan, tamsulozin) boshlanadi va kateter 1–3 kundan keyin olinadi (trial without catheter, TWOC).
- α-blokerlar TWOC muvaffaqiyatini oshiradi (tadqiqotlarda); dori sinovdan oldin boshlanishi kerak.
- Muvaffaqiyat: bemor oʻzi siyadi, qoldiq hajm kam (ultratovush bilan); keyin urolog kuzatuvi.
- Muvaffaqiyatsizlik ehtimolini oshiradi: katta yosh, boʻshatilgan hajm juda katta, katta prostata, yuqori PSA, past Qmax, detrusor zaifligi, qoʻzgʻatuvchisiz OSU.
- Muvaffaqiyatsiz TWOC: qayta kateter va jarrohlik rejalashtirish (BPH); jarrohlikka layoqatsiz bemorda — uzluksiz kateter yoki SIK.
- Prostata katta boʻlsa 5α-reduktaza ingibitori uzoq muddatli xavfni kamaytiradi; taʼsiri oylar ichida rivojlanadi.
- Siyish tiklangach ham: antixolinergik va dekongestantlardan saqlanish, qaytalanish haqida maslahat.
13
Jarrohlik koʻrsatmalari va uzoq muddatli variantlar
- BPH da jarrohlik koʻrsatmalari (EAU): konservativ davoga javob bermaydigan retensiya (muvaffaqiyatsiz TWOC, takroriy OSU), buyrak yetishmovchiligi, takroriy SYI, pufak toshlari, takroriy gematuriya.
- Usullar (BPH mavzusiga qarang): transuretral rezeksiya, enukleatsiya (HoLEP), lazer usullari; juda katta prostatada — ochiq prostatektomiya.
- Jarrohlikka layoqatsiz bemorlarda: uzluksiz uretral yoki suprapubik kateter, yoki sof intermittirlovchi oʻz-oʻzini kateterlash (SIK, CISC).
- Uzoq muddatli ozod kateter: SYI, toshlar, uretra eroziyasi xavfi; almashtirish muddati ishlab chiqaruvchi tavsiyasiga koʻra.
- Nevrogen yoki detrusor yetishmovchiligida: SIK asosiy usul; α-blokerlar samarasiz boʻlishi mumkin.
- Prostatadan tashqari sabablar (striktura — uretrotomiya yoki uretroplastika, toshlar, oʻsma) sababga qarab davolanadi.
14
Yuqori bosimli surunkali retensiya va buyrak shikastlanishi
- Yuqori bosimli surunkali retensiya (high-pressure chronic retention): pufak ichidagi bosim doimiy yuqori, ikki tomonlama gidronefroz va buyrak funksiyasi pasayishi; koʻpincha BPH yoki uretra obstruksiyasi fonida.
- Belgilari: katta ogʻriqsiz pufak, tunda siyish yoki enurez, overflow-inkontinensiya, kreatinin ortishi, gipertenziya, takroriy SYI.
- Past bosimli shakl (detrusor zaifligi) — bosim past, gidronefroz kam; lekin ikkala shaklda ham qoldiq hajm katta.
- Davo: kateter bilan drenaj, POD kuzatuvi, kreatinin va elektrolitlar nazorati; buyrak funksiyasi qisman yoki toʻliq tiklanishi mumkin.
- Keyin sababni bartaraf etuvchi aniq davo (BPH da odatda jarrohlik); bunday bemorlarda faqat TWOC ga tayanish xavfli.
- Prognoz: buyrak shikastlanishi uzoq davom etsa qisman qaytmas; kech murojaat, SYI va diabet holatni ogʻirlashtiradi.
15
Ayollar va bolalarda differensial yondashuv
- Ayollarda OSU kam uchraydi: tos aʼzolari prolapsi (sistotsele), kichik tos hosilasi (mioma), homiladorlikning birinchi yarmida retroversiyalangan bachadon, tugʻruqdan keyin, siydik tutolmaslik operatsiyasidan keyin (sling).
- Ayollarda nevrogen sabablar: koʻp skleroz, orqa miya kasalliklari; Fowler sindromi (yosh ayollarda uretra sfinkterining boʻshashmasligi).
- Ogʻriqli holatlar: genital herpes, vulvovaginit, uretrit — ogʻriq tufayli refleks ushlanish.
- Bolalarda: eng tez-tez qabziyat; fimoz yoki meatal stenoz; qizlarda uretra prolapsi, labial adgeziya; nevrogen sabablar (spina bifida, tethered cord); dorilar; siyishni ushlab turish.
- Chaqaloq va oʻgʻil bolalarda: orqa uretra klapanlari — kuchsiz oqim, kengaygan pufak, prenatal gidronefroz.
- Bolada retensiya — pediatrik urolog bilan maslahat; najas holati va orqa miyani (MRT) baholash.
16
Chiqishda maslahat va kuzatuv
- Kateter bilan uyga chiqqanda: qoʻl va jinsiy aʼzo gigienasi, siydik xaltasi pufakdan pastda, koʻp suyuqlik ichish (cheklov boʻlmasa), kateterni tortmaslik.
- Darhol murojaat: siydik chiqmay qolsa va qorin pastida ogʻriq boʻlsa, kateter yonidan siydik oqsa, qon yoki laxta, isitma, titroq.
- TWOC rejasi: sana, joyi, α-bloker qabul qilish tartibi; muvaffaqiyatsiz boʻlsa nima qilish.
- Dorilar: antixolinergiklar, dekongestantlar (psevdoefedrin, fenilefrin), opioidlar va 1-avlod antigistaminlardan saqlaning; prostata kattaligini boshqa shifokorlarga eslatib turing.
- Qabziyatning oldini oling: tola, suyuqlik, kerak boʻlsa laksativ.
- Qaytalanish belgilari: oqim sustlashishi, uzilishi, siydik tutolmaslik — urologga murojaat qiling.
- Kateterda antibiotik profilaktikasi odatda tavsiya etilmaydi; faqat belgili SYI davolanadi.
17
Asosiy klinik xulosalar
- OSU — kuchli ogʻriqli siyolmaslik: shoshilinch holat, birinchi qadam — pufakni kateter bilan boʻshatish.
- Sababni mexanizm boʻyicha qidiring: obstruksiya (BPH, striktura, laxta, qabziyat), nevrogen, dorilar, operatsiyadan keyingi.
- Hamma bemorda kauda ekvina, uretra jarohati va sepsis belgilarini istisno qiling; PSA ni kateter va OSU paytida talqin qilmang.
- Uretral kateter muvaffaqiyatsiz yoki man etilgan boʻlsa — ultratovush nazoratida suprapubik kateter.
- Dekompressiyadan keyin POD, gematuriya ex vacuo va gipotenziyani kuzating; xavf guruhi — surunkali retensiya va buyrak yetishmovchiligi.
- BPH da α-bloker + TWOC; muvaffaqiyatsiz boʻlsa jarrohlik yoki SIK; jarrohlik koʻrsatmalari — takroriy OSU, buyrak yetishmovchiligi, SYI, toshlar.
- Yuqori bosimli surunkali retensiya — buyrakni saqlab qolish uchun shoshilinch drenaj va keyingi sababni bartaraf etish.
1Qaysi dori guruhlari siydik ushlanishini qoʻzgʻatishi mumkin?
- Statinlar va fibratlar
- Proton nasosi ingibitorlari
- Antixolinergiklar, opioidlar va α-agonist dekongestantlar
- Metformin va insulin
Javob: C. Antixolinergiklar detrusor qisqarishini susaytiradi, α-agonistlar pufak boʻyni tonusini oshiradi, opioidlar siyish refleksini bostiradi.
2Suprapubik kateter qachon koʻrsatiladi?
- Har bir OSU da birinchi usul sifatida
- Uretral kateterizatsiya muvaffaqiyatsiz boʻlsa yoki man etilgan boʻlsa (masalan, uretra jarohati gumoni)
- Pufak boʻsh boʻlsa
- Faqat bolalarda
Javob: B. Uretral yoʻl odatda birinchi urinish; suprapubik kateter uretral yoʻl imkonsiz yoki xavfli boʻlganda qoʻllanadi.
3Postobstruktiv diurez xavfi eng yuqori boʻlgan bemor qaysi?
- Yosh, buyrak funksiyasi normal, qisqa OSU
- Dorilar tufayli yengil retensiya
- Operatsiyadan keyingi qisqa retensiya
- Surunkali retensiya, ikki tomonlama gidronefroz va kreatinin yuqori
Javob: D. Surunkali yuqori bosimli retensiya va buyrak yetishmovchiligida yigʻilgan mochevina va tuz-suv ushlanishi tufayli POD xavfi eng yuqori.
4PSA ni OSU va kateterizatsiya paytida qanday talqin qilish kerak?
- Ishonchsiz: bir necha haftadan keyin, holat yechilgach qayta tekshiriladi
- Darhol saraton mezoni sifatida qabul qilinadi
- Umuman tekshirilmaydi
- Faqat ayollarda ahamiyatli
Javob: A. Retensiya, kateter va prostatit PSA ni vaqtincha oshiradi, shuning uchun natija qayta tekshiriladi.
5Bel ogʻrigʻi, egar sohasida sezgi pasayishi va yangi siydik ushlanishi bor bemorda birinchi qadam qaysi?
- α-bloker berib uyga yuborish
- Antibiotik kursi
- Shoshilinch MRT va nevroxirurg bilan maslahat (kauda ekvina gumoni)
- Bir hafta kuzatish
Javob: C. Kauda ekvina sindromi shoshilinch holat: kechikish qaytmas nevrologik zararga olib keladi.
- EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS, 2024
- AUA Guideline: Benign Prostatic Hyperplasia / LUTS, 2023
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (442 KB)