Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Urologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Moyak buralishi va oʻtkir skrotal ogʻriq: shoshilinch tashxis va davolash

Oʻtkir skrotal ogʻriqda differensial tashxis, moyak buralishining patofiziologiyasi va klinikasi, TWIST shkalasi, Doppler imkoniyatlari va jarrohlik taktikasi. Talaba va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

28 slayd · 672 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Moyak buralishi va oʻtkir skrotal ogʻriq: shoshilinch tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Oʻtkir skrotal ogʻriqning asosiy sabablarini sanash va ularni yosh guruhlari boʻyicha taqsimlash
  • Moyak buralishining patofiziologiyasini va ishemiya vaqtining moyakni saqlab qolishga taʼsirini tushuntirish
  • Klinik belgilarni (moyakning baland turishi, koʻndalang joylashuvi, kremaster refleksining yoʻqligi) baholash va TWIST shkalasidan foydalanish
  • Doppler USG imkoniyat va cheklovlarini bilish; yuqori klinik shubhada operatsiyani kechiktirmaslik
  • Jarrohlik taktikasini (detorsiya, ikki tomonlama orxidopeksiya, orxiektomiya mezonlari) va epididimoorxit davosi tamoyillarini bayon qilish
02

Taʼrif, ICD-10 va dolzarblik

  • Oʻtkir skrotal ogʻriq (acute scrotum) — skrotumda birdan boshlangan ogʻriq, shish yoki qizarish; bu sindrom, yakuniy tashxis emas.
  • Moyak buralishi (torsio testis, ICD-10: N44) — urugʻ tizimchasining oʻz oʻqi atrofida buralishi va moyakka qon oqimining toʻxtashi.
  • Epididimit va orxit (ICD-10: N45) — oʻtkir skrotumning boshqa asosiy sababi; ularni buralishdan ajratish baʼzan qiyin.
  • SHOSHILINCH HOLAT: tashxis asosan klinik, moyakning taqdirini esa vaqt hal qiladi.
  • Shubha saqlansa, buralish isbotlanmaguncha boshqa sabab deb qaralmaydi; ikkilanishda skrotumni ochib koʻrish (eksplorasiya) asosli.
03

Oʻtkir skrotal ogʻriqning differensial tashxisi

HolatOdatiy yoshAsosiy belgilarShoshilinchlik
Urugʻ tizimchasi buralishi Chaqaloq va 12–16 yosh choʻqqisi; har qanday yosh Birdan kuchli ogʻriq, moyak baland va koʻndalang, kremaster refleks yoʻq Eng yuqori (soatlar)
Moyak ilovasi (appendix testis) buralishi Balogʻatgacha, taxminan 7–14 yosh Yuqori qutbda mahalliy ogʻriq, «koʻk nuqta», refleks saqlangan Shoshilinch emas; urugʻ tizimchasi buralishini istisno qiling
Epididimoorxit Jinsiy faol erkaklar; bolalarda kam Asta-sekin ogʻriq, isitma, dizuriya, ortiq ogʻriqli Tezkor antibiotik; buralishni istisno qiling
Qisilgan chov churrasi Chaqaloq va kattalar Chovda ogʻriqli shish, ichak tutilishi belgilari Shoshilinch operatsiya
Travma (gematotsele, moyak yorilishi) Har qanday yosh Jarohat anamnezi, shish, koʻkarish USG; yorilganda shoshilinch operatsiya
Idiopatik skrotal shish Balogʻatgacha boʻlgan bolalar Skrotum terisining qizarishi va shishi, ogʻriq kam Odatda oʻz-oʻzidan oʻtadi
Shenleyn–Genox purpurasi (IgA-vaskulit) Bolalar Purpura, artralgiya, qorin ogʻriqi, skrotal shish Konservativ; buralishni istisno qiling
Furnye gangrenasi Asosan xavf omillari bor kattalar Teri nekrozi, krepitatsiya, ogʻir intoksikatsiya Eng yuqori — hayot uchun xavf
04

Yosh boʻyicha taqsimot

Yosh guruhiKoʻproq uchraydigan sababIzoh
Chaqaloq (perinatal davr) Ekstravaginal buralish Koʻpincha tugʻruqdan oldin yoki tugʻruqda; ogʻriqsiz, qattiq, toʻq rangli skrotum
Erta bolalik (1–10 yosh) Moyak ilovasi buralishi; idiopatik shish Intravaginal buralish ham uchraydi
Balogʻat yoshi va oʻsmirlar (12–16 yosh) Urugʻ tizimchasi buralishi Buralishning asosiy choʻqqisi; oʻsmirlar tez-tez kech murojaat qiladi
Yosh kattalar (18–35 yosh) Epididimoorxit va buralish Buralish kattalarda ham uchraydi — yosh uni istisno qilmaydi
35 yoshdan katta Epididimoorxit; qisilgan churra; boshqalar Enterik bakteriyalar va siydik yoʻllari obstruksiyasi koʻproq; buralish kam, ammo mumkin
05

Patofiziologiya: «qoʻngʻiroq tili» deformatsiyasi

  • Normada tunica vaginalis moyakni qisman qoplaydi va moyak orqa devorga mustahkam fiksatsiyalangan.
  • Bell-clapper deformatsiyasida (qoʻngʻiroq tili) tunica vaginalis moyak va epididimni toʻliq oʻrab oladi, moyak erkin «osilib» turadi va aylanishi mumkin; deformatsiya koʻpincha ikki tomonlama.
  • Intravaginal buralish (balogʻat davrida koʻproq) tunica ichida sodir boʻladi; ekstravaginal buralish (chaqaloqlarda) esa tunica bilan birga butun kompleksning buralishi.
  • Avval past bosimli vena oqimi toʻsiladi — shish va dimlanish; keyin arteriya oqimi toʻxtaydi — ishemiya, soʻng infarkt.
  • Qoʻzgʻatuvchilar: kremaster qisqarishi (sovuq, tungi uyqu, jismoniy zoʻriqish), travma, balogʻatda moyak hajmining tez oʻsishi; koʻpincha sabab topilmaydi.
  • Qisman (taxminan 360° dan kam) buralishda ogʻriq vaqti-vaqti bilan takrorlanishi mumkin (intermittent torsion).
06

Ishemiya vaqti va moyakni saqlab qolish

  • Moyakni saqlab qolish ehtimoli ogʻriq boshlanganidan oʻtgan vaqtga teskari bogʻliq: taxminan 6 soat ichidagi operatsiya eng yaxshi natija beradi.
  • 6–12 soatdan keyin imkoniyat sezilarli kamayadi; taxminan 24 soatdan keyin moyak koʻpincha qaytmas zararlanadi.
  • Aniq vaqt chegarasi yoʻq: qisman yoki intermittent buralishda moyak uzoqroq saqlanishi mumkin — kech murojaatda ham operatsiya qilinadi.
  • Ishemiya spermatogenezni ham buzadi; reperfuziya zararlanishi tufayli fertillik va gormonal vazifaga uzoq muddatli taʼsir boʻlishi mumkin.
  • Kechikish sabablari: bemor yoki ota-onaning kech murojaati, ogʻriqning qorinda sezilishi, notoʻgʻri tashxis (epididimit), keraksiz tasvirlash.
07

Klinik koʻrinish: anamnez

  • Birdan boshlangan, kuchli, bir tomonlama skrotal ogʻriq; koʻpincha uyqu paytida yoki jismoniy zoʻriqishdan keyin.
  • Ogʻriq pastki qorin yoki chovga tarqalishi mumkin; bolalarda faqat qorin ogʻriqi boʻlishi ham mumkin — shuning uchun jinsiy aʼzolar har doim koʻriladi.
  • Koʻngil aynishi va qusish tez-tez hamroh boʻladi; isitma va siydik simptomlari odatda yoʻq (epididimoorxitdan farqi).
  • Oldingi shunday epizodlar (oʻz-oʻzidan oʻtib ketgan ogʻriqlar) — intermittent buralish belgisi boʻlishi mumkin.
  • Travma, jinsiy aloqalar, infeksiya belgilari va oldingi operatsiyalar (churra, kriptorxizm) haqida soʻrang.
08

Obyektiv koʻrik

  • Moyakning baland turishi (high-riding testis) va koʻndalang (gorizontal) joylashuvi — urugʻ tizimchasining qisqarishi tufayli.
  • Kremaster refleks yoʻqligi (sonning ichki yuzasi terisiga tegilganda moyak koʻtarilmaydi) — buralishning asosiy belgilaridan biri; refleks saqlanishi ehtimolni kamaytiradi, lekin istisno qilmaydi.
  • Moyak qattiq, ogʻriqli, kattalashgan; urugʻ tizimchasi qalinlashgan; keyinroq skrotum terisi qizaradi va shishadi.
  • Prehn belgisi: moyak koʻtarilganda ogʻriqning kamayishi epididimitga xos (musbat), buralishda kamaymaydi (manfiy); ishonchliligi cheklangan, yolgʻiz asos boʻlmaydi.
  • Ikkinchi moyakni ham baholang: koʻndalang joylashuv bell-clapper deformatsiyasini koʻrsatishi mumkin.
  • Qorin, chov, uretradan ajralma va teri (purpura) koʻrigini unutmang.
09

Buralish va unga oʻxshash holatlarni taqqoslash

BelgiUrugʻ tizimchasi buralishiMoyak ilovasi buralishiEpididimoorxit
Boshlanishi Birdan, keskin Birdan yoki bosqichma-bosqich Asta-sekin (kunlar)
Ogʻriq joyi Butun moyak, qoringa tarqaladi Moyakning yuqori qutbi Epididim, keyin butun moyak
Moyak joylashuvi Baland, koʻndalang Odatiy Odatiy, pastga osilgan
Kremaster refleks Odatda yoʻq Saqlangan Saqlangan
Prehn belgisi Manfiy (ogʻriq kamaymaydi) Manfiy yoki noaniq Musbat (ogʻriq kamayadi)
Isitma, dizuriya Odatda yoʻq Yoʻq Koʻpincha bor
Doppler USG Oqim kamaygan yoki yoʻq Oqim saqlangan yoki ortgan; ilova kattalashgan Oqim ortgan
10

TWIST shkalasi: buralish xavfini baholash

  • Moyakning shishishi — 2 ball
  • Palpatsiyada moyakning qattiqligi — 2 ball
  • Kremaster refleksining yoʻqligi — 1 ball
  • Koʻngil aynishi yoki qusish — 1 ball
  • Moyakning baland turishi — 1 ball
  • Jami 0–7 ball: 0–2 past xavf; 3–4 oraliq xavf; 5 va undan yuqori — yuqori xavf (Testicular Workup for Ischemia and Suspected Torsion).
  • Yuqori xavf: tasvirlashsiz darhol eksplorasiya; oraliq xavf: Doppler USG; past xavf: buralish ehtimoli past, boshqa sabab izlanadi.
  • Shkala asosan bolalar va oʻsmirlarda tekshirilgan; klinik qaror oʻrnini bosmaydi.
11

Doppler USG: imkoniyat va cheklovlar

  • Rangli Doppler USG buralishda moyak ichi qon oqimining kamayishi yoki yoʻqligini, urugʻ tizimchasining «girdob» (whirlpool) belgisini, epididimoorxitda esa oqimning ortishini koʻrsatadi.
  • Ikkala moyakni taqqoslash shart; yuqori chastotali datchik va past tezlikli oqimga moslangan sozlama kerak.
  • Cheklovlar: operatorga bogʻliq; qisman yoki intermittent buralishda oqim saqlanishi mumkin (yolgʻon manfiy natija); spontan detorsiyadan keyingi giperemiya epididimitga oʻxshashi mumkin.
  • ASOSIY QOIDA: klinik shubha yuqori boʻlsa (TWIST ≥5, tipik klinika), tasvirlash uchun operatsiyani kechiktirmang.
  • USG noaniq va oraliq holatlarda, travmada, abssess va churrani aniqlashda foydali; MRT va sintigrafiya shoshilinch tashxisda odatda qoʻllanmaydi.
12

Shoshilinch yondashuv algoritmi

  1. Birdan boshlangan skrotal ogʻriq: anamnez va ikkala moyakni koʻrik; ogʻriq boshlangan vaqtni qayd eting.
  2. Tipik klinika yoki TWIST ≥5: tasvirlashsiz darhol jarroh va operatsiya xonasiga; ogʻriqsizlantirish; ovqat va suyuqlik bermaslik.
  3. Oraliq xavf (TWIST 3–4) yoki noaniq klinika: zudlik bilan rangli Doppler USG — bir necha daqiqada, kechikmasdan.
  4. Oqim kamaygan yoki yoʻq, yoki natija noaniq va shubha saqlansa: skrotumni ochib koʻrish (eksplorasiya).
  5. Imkoni boʻlsa, operatsiyagacha qoʻlda detorsiya (operatsiyani kechiktirmasdan).
  6. Eksplorasiya: detorsiya, hayotiylikni baholash; hayotiy — orxidopeksiya; nekroz — orxiektomiya; har holda qarama-qarshi moyakni ham fiksatsiya qiling.
  7. Oqim saqlangan, epididimoorxit belgilari bor: antibakterial davo va kuzatuv; belgilar kuchaysa — eksplorasiya.
13

Qoʻlda detorsiya

  • Maqsad — operatsiyagacha ishemiyani toʻxtatish (vaqtinchalik chora); u operatsiyaning oʻrnini bosmaydi va uni kechiktirmasligi kerak.
  • Ogʻriqsizlantirish (urugʻ tizimchasi blokadasi mahalliy anestetik bilan) manipulyatsiyani yengillashtiradi.
  • Buralish koʻpincha ichkariga boʻlgani uchun moyak tashqariga, «kitobni ochgandek» buriladi; bir aylanishdan keyin ogʻriq va joylashuv oʻzgarishi baholanadi. Baʼzan buralish teskari yoʻnalishda boʻladi.
  • Muvaffaqiyat belgilari: ogʻriqning keskin kamayishi, moyakning odatiy joyga tushishi, Dopplerda qon oqimining tiklanishi.
  • Muvaffaqiyatli boʻlsa ham, keyin reja asosida (erta) ikki tomonlama orxidopeksiya kerak; muvaffaqiyatsiz boʻlsa — darhol operatsiya.
  • Qaytalanish, qisman detorsiya va bir necha aylanishli buralish mumkin.
14

Jarrohlik eksplorasiya va orxidopeksiya

  • Skrotal (yoki median raphe boʻylab) kesim, tunica vaginalis ochiladi, moyak detorsiya qilinadi.
  • Hayotiylikni baholash: iliq fiziologik eritma bilan oʻrab, taxminan 10–15 daqiqa kuzatiladi; rang tiklanishi, arteriya pulsatsiyasi, kesimdan yorqin qizil qon kelishi.
  • Hayotiy moyak: soʻrilmaydigan (yoki sekin soʻriluvchi) choklar bilan 2–3 nuqtada skrotum qatlamlariga fiksatsiya qilinadi (orxidopeksiya).
  • Qarama-qarshi moyak ham har doim fiksatsiya qilinadi: bell-clapper deformatsiyasi koʻpincha ikki tomonlama.
  • Orxiektomiya: moyak aniq nekrozga uchragan (detorsiyadan keyin ham qora-koʻk, qon oqimi tiklanmaydi) hollarda; shubhada organni saqlab qolish afzal.
  • Xabardor rozilik: orxiektomiya, atrofiya va bepushtlik xavfini oldindan muhokama qiling.
15

Boshqa sabablar: yondashuv

  • Moyak ilovasi buralishi: ogʻriq qoldiruvchi (nosteroid yalligʻlanishga qarshi vositalar), dam olish, kuzatuv; belgilar odatda 1–2 haftada oʻtadi; ogʻriq davom etsa yoki tashxis noaniq boʻlsa — operatsiya (ilovani olib tashlash).
  • Qisilgan chov churrasi: shoshilinch jarrohlik (reduksiya yoki ichak hayotiyligini baholab churrani tuzatish).
  • Travma: USG; gematotsele va tunica albuginea yorilishida erta operatsiya moyakni saqlab qolish imkonini beradi.
  • Idiopatik skrotal shish va IgA-vaskulit: asosan konservativ; buralish istisno qilinadi.
  • Furnye gangrenasi: keng spektrli antibiotiklar va shoshilinch nekrektomiya — hayot uchun xavfli.
16

Epididimoorxit: davolash tamoyillari

  • Tashxis: ogʻriq asta-sekin kuchayadi, isitma, dizuriya, uretradan ajralma; umumiy siydik tahlili, siydik ekmasi, uretradan NAAT (Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae).
  • Qoʻzgʻatuvchi yosh va xavf omillariga bogʻliq: jinsiy faol yosh erkaklarda — C. trachomatis va N. gonorrhoeae; taxminan 35 yoshdan keyin va siydik yoʻllari patologiyasida — enterobakteriyalar (E. coli).
  • Empirik davo: jinsiy yoʻl bilan yuqqanda seftriakson + doksisiklin (CDC 2021); enterik qoʻzgʻatuvchi shubhasida — ftorxinolon (masalan, levofloksasin), ekma natijasiga qarab tuzatiladi.
  • Qoʻshimcha: dam olish, skrotumni koʻtarib turish, ogʻriq qoldiruvchi; jinsiy hamkorni tekshirish va davolash; davo tugaguncha jinsiy aloqadan saqlanish.
  • Bolalarda bakterial epididimit kam: siydik yoʻllari anomaliyasi va infeksiyasini qidiring; parotit (tepki) virusi orxiti — virusli.
  • Asoratlar: abssess, moyak infarkti, surunkali epididimit, fertillikka taʼsir; 48–72 soatda yaxshilanish boʻlmasa tashxis qayta koʻrib chiqiladi va USG qilinadi.
17

Kuzatuv va asoratlar

  • Operatsiyadan keyin: yara parvarishi, bir necha hafta jismoniy zoʻriqish va sportni cheklash, ogʻriq nazorati.
  • Kuzatuv: moyak hajmi va joylashuvini baholash (atrofiya rivojlanishi mumkin); zarurat boʻlsa USG.
  • Asoratlar: moyak atrofiyasi, bepushtlik va spermatogenezning pasayishi (ayniqsa kech murojaatda), infeksiya, gematoma, fiksatsiyadan keyin qayta buralish (kam).
  • Orxiektomiyadan keyin qolgan moyak vazifasi odatda yetarli; fertillik va testosteron holatini baholash, xohlasa kosmetik protez haqida maslahat.
  • Oʻsmir va kattalarda uzoq davom etgan ishemiyadan keyin spermani tekshirish (spermogramma) maʼqul.
  • Psixologik qoʻllab-quvvatlash va oilaga (oʻsmir hamda ota-onaga) tushuntirish.
18

Shoshilinchlik va tibbiy-huquqiy jihatlar

  • Moyak buralishida «vaqt — moyak»: tashxisning kechikishi tibbiy-huquqiy daʼvolarga olib kelishi mumkin.
  • Bola va oʻsmirda skrotal yoki qorin ogʻriqida jinsiy aʼzolarni har doim koʻring; koʻrik fakti qayd etiladi.
  • Hujjatlashtiring: ogʻriq boshlangan vaqt, murojaat vaqti, koʻrik topilmalari, TWIST balli, qaror va uning sababi, yoʻllash yoki operatsiya vaqti.
  • Shubhada kutmang: tasvirlash, tahlillar va antibiotik operatsiyani kechiktirmasin; urolog yoki jarrohga tezda yoʻllang.
  • Xabardor rozilik: ota-ona yoki bemor bilan orxiektomiya, atrofiya va bepushtlik xavfini oldindan muhokama qiling; shoshilinch holatda ogʻzaki rozilik va yozuv.
19

Asosiy klinik xulosalar

  • Birdan kuchli skrotal ogʻriq — isbotlanmaguncha moyak buralishi; bu urologik shoshilinch holat.
  • Eng yaxshi natija taxminan 6 soat ichidagi operatsiya bilan; vaqt soatlab hisoblanadi.
  • Baland, koʻndalang moyak va kremaster refleks yoʻqligi hamda TWIST shkalasi yordam beradi; Prehn belgisi ishonchsiz.
  • Doppler USG foydali, lekin yuqori shubhada operatsiyani kechiktirmasligi kerak; normal oqim buralishni toʻliq istisno qilmaydi.
  • Operatsiyada ikkala moyak fiksatsiya qilinadi; nekrozda orxiektomiya.
  • Epididimoorxit: asta-sekin boshlanish, isitma, siydik simptomlari; yosh va jinsiy faollikka qarab empirik davo.
  • Aniq hujjatlashtirish va tezkor yoʻllash tibbiy-huquqiy xavfni kamaytiradi.
20

Oʻzini tekshirish

116 yoshli oʻsmirda tunda birdan kuchli oʻng skrotal ogʻriq va koʻngil aynishi; moyak baland, koʻndalang, kremaster refleks yoʻq. Keyingi qadam?
  1. Doppler USG natijasini kutib qaror qilish
  2. Antibiotik berib 48 soat kuzatish
  3. Darhol skrotal eksplorasiya
  4. Ogʻriq qoldiruvchi berib uyga yuborish

Javob: C. Tipik klinika (TWIST yuqori xavf) boʻlsa, tasvirlash uchun kechiktirmay operatsiya qilinadi; moyakning saqlanishini vaqt belgilaydi.

2TWIST shkalasida qaysi belgi 1 ball beradi?
  1. Moyakning shishishi
  2. Kremaster refleksining yoʻqligi
  3. Moyakning qattiqligi
  4. Isitma

Javob: B. Shish va qattiqlik 2 balldan; refleks yoʻqligi, koʻngil aynishi/qusish va baland moyak 1 balldan. Isitma shkalaga kirmaydi.

3Moyak ilovasi buralishi uchun qaysi belgi xos?
  1. «Koʻk nuqta» va saqlangan kremaster refleks
  2. Baland va koʻndalang moyak
  3. Kremaster refleksining yoʻqligi
  4. Yuqori isitma va uretradan ajralma

Javob: A. Ilova buralishida yuqori qutbda mahalliy ogʻriq va «koʻk nuqta» boʻladi, kremaster refleks saqlanadi; qolgan variantlar boshqa holatlarga xos.

4Buralgan moyak operatsiyada detorsiya qilindi va hayotiy. Toʻgʻri taktika?
  1. Faqat shu moyakni fiksatsiya qilish
  2. Orxiektomiya
  3. Ikkala moyakni fiksatsiya qilish
  4. Faqat kuzatish

Javob: C. Bell-clapper deformatsiyasi koʻpincha ikki tomonlama, shuning uchun qarama-qarshi moyak ham fiksatsiya qilinadi.

5Doppler USG haqida qaysi fikr toʻgʻri?
  1. Normal oqim buralishni toʻliq istisno qiladi
  2. Qisman yoki intermittent buralishda oqim saqlanishi mumkin
  3. Yuqori shubhada operatsiyadan oldin majburiy
  4. Ishemiya vaqtini aniq belgilaydi

Javob: B. Doppler operatorga bogʻliq va qisman buralishda yolgʻon manfiy boʻlishi mumkin; yuqori shubhada u operatsiyani kechiktirmasligi kerak.

628 yoshli jinsiy faol erkakda epididimoorxit. Empirik davoning asosiy tarkibi?
  1. Seftriakson + doksisiklin
  2. Faqat nitrofurantoin
  3. Faqat nosteroid yalligʻlanishga qarshi vositalar
  4. Amoksitsillin 3 kun

Javob: A. Jinsiy faol yosh erkaklarda asosiy qoʻzgʻatuvchilar C. trachomatis va N. gonorrhoeae; CDC 2021 boʻyicha seftriakson + doksisiklin.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
  • EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
  • CDC Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (672 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish