- Oʻtkir skrotal ogʻriqning asosiy sabablarini sanash va ularni yosh guruhlari boʻyicha taqsimlash
- Moyak buralishining patofiziologiyasini va ishemiya vaqtining moyakni saqlab qolishga taʼsirini tushuntirish
- Klinik belgilarni (moyakning baland turishi, koʻndalang joylashuvi, kremaster refleksining yoʻqligi) baholash va TWIST shkalasidan foydalanish
- Doppler USG imkoniyat va cheklovlarini bilish; yuqori klinik shubhada operatsiyani kechiktirmaslik
- Jarrohlik taktikasini (detorsiya, ikki tomonlama orxidopeksiya, orxiektomiya mezonlari) va epididimoorxit davosi tamoyillarini bayon qilish
02
Taʼrif, ICD-10 va dolzarblik
- Oʻtkir skrotal ogʻriq (acute scrotum) — skrotumda birdan boshlangan ogʻriq, shish yoki qizarish; bu sindrom, yakuniy tashxis emas.
- Moyak buralishi (torsio testis, ICD-10: N44) — urugʻ tizimchasining oʻz oʻqi atrofida buralishi va moyakka qon oqimining toʻxtashi.
- Epididimit va orxit (ICD-10: N45) — oʻtkir skrotumning boshqa asosiy sababi; ularni buralishdan ajratish baʼzan qiyin.
- SHOSHILINCH HOLAT: tashxis asosan klinik, moyakning taqdirini esa vaqt hal qiladi.
- Shubha saqlansa, buralish isbotlanmaguncha boshqa sabab deb qaralmaydi; ikkilanishda skrotumni ochib koʻrish (eksplorasiya) asosli.
03
Oʻtkir skrotal ogʻriqning differensial tashxisi
| Holat | Odatiy yosh | Asosiy belgilar | Shoshilinchlik |
| Urugʻ tizimchasi buralishi | Chaqaloq va 12–16 yosh choʻqqisi; har qanday yosh | Birdan kuchli ogʻriq, moyak baland va koʻndalang, kremaster refleks yoʻq | Eng yuqori (soatlar) |
| Moyak ilovasi (appendix testis) buralishi | Balogʻatgacha, taxminan 7–14 yosh | Yuqori qutbda mahalliy ogʻriq, «koʻk nuqta», refleks saqlangan | Shoshilinch emas; urugʻ tizimchasi buralishini istisno qiling |
| Epididimoorxit | Jinsiy faol erkaklar; bolalarda kam | Asta-sekin ogʻriq, isitma, dizuriya, ortiq ogʻriqli | Tezkor antibiotik; buralishni istisno qiling |
| Qisilgan chov churrasi | Chaqaloq va kattalar | Chovda ogʻriqli shish, ichak tutilishi belgilari | Shoshilinch operatsiya |
| Travma (gematotsele, moyak yorilishi) | Har qanday yosh | Jarohat anamnezi, shish, koʻkarish | USG; yorilganda shoshilinch operatsiya |
| Idiopatik skrotal shish | Balogʻatgacha boʻlgan bolalar | Skrotum terisining qizarishi va shishi, ogʻriq kam | Odatda oʻz-oʻzidan oʻtadi |
| Shenleyn–Genox purpurasi (IgA-vaskulit) | Bolalar | Purpura, artralgiya, qorin ogʻriqi, skrotal shish | Konservativ; buralishni istisno qiling |
| Furnye gangrenasi | Asosan xavf omillari bor kattalar | Teri nekrozi, krepitatsiya, ogʻir intoksikatsiya | Eng yuqori — hayot uchun xavf |
04
Yosh boʻyicha taqsimot
| Yosh guruhi | Koʻproq uchraydigan sabab | Izoh |
| Chaqaloq (perinatal davr) | Ekstravaginal buralish | Koʻpincha tugʻruqdan oldin yoki tugʻruqda; ogʻriqsiz, qattiq, toʻq rangli skrotum |
| Erta bolalik (1–10 yosh) | Moyak ilovasi buralishi; idiopatik shish | Intravaginal buralish ham uchraydi |
| Balogʻat yoshi va oʻsmirlar (12–16 yosh) | Urugʻ tizimchasi buralishi | Buralishning asosiy choʻqqisi; oʻsmirlar tez-tez kech murojaat qiladi |
| Yosh kattalar (18–35 yosh) | Epididimoorxit va buralish | Buralish kattalarda ham uchraydi — yosh uni istisno qilmaydi |
| 35 yoshdan katta | Epididimoorxit; qisilgan churra; boshqalar | Enterik bakteriyalar va siydik yoʻllari obstruksiyasi koʻproq; buralish kam, ammo mumkin |
05
Patofiziologiya: «qoʻngʻiroq tili» deformatsiyasi
- Normada tunica vaginalis moyakni qisman qoplaydi va moyak orqa devorga mustahkam fiksatsiyalangan.
- Bell-clapper deformatsiyasida (qoʻngʻiroq tili) tunica vaginalis moyak va epididimni toʻliq oʻrab oladi, moyak erkin «osilib» turadi va aylanishi mumkin; deformatsiya koʻpincha ikki tomonlama.
- Intravaginal buralish (balogʻat davrida koʻproq) tunica ichida sodir boʻladi; ekstravaginal buralish (chaqaloqlarda) esa tunica bilan birga butun kompleksning buralishi.
- Avval past bosimli vena oqimi toʻsiladi — shish va dimlanish; keyin arteriya oqimi toʻxtaydi — ishemiya, soʻng infarkt.
- Qoʻzgʻatuvchilar: kremaster qisqarishi (sovuq, tungi uyqu, jismoniy zoʻriqish), travma, balogʻatda moyak hajmining tez oʻsishi; koʻpincha sabab topilmaydi.
- Qisman (taxminan 360° dan kam) buralishda ogʻriq vaqti-vaqti bilan takrorlanishi mumkin (intermittent torsion).
06
Ishemiya vaqti va moyakni saqlab qolish
- Moyakni saqlab qolish ehtimoli ogʻriq boshlanganidan oʻtgan vaqtga teskari bogʻliq: taxminan 6 soat ichidagi operatsiya eng yaxshi natija beradi.
- 6–12 soatdan keyin imkoniyat sezilarli kamayadi; taxminan 24 soatdan keyin moyak koʻpincha qaytmas zararlanadi.
- Aniq vaqt chegarasi yoʻq: qisman yoki intermittent buralishda moyak uzoqroq saqlanishi mumkin — kech murojaatda ham operatsiya qilinadi.
- Ishemiya spermatogenezni ham buzadi; reperfuziya zararlanishi tufayli fertillik va gormonal vazifaga uzoq muddatli taʼsir boʻlishi mumkin.
- Kechikish sabablari: bemor yoki ota-onaning kech murojaati, ogʻriqning qorinda sezilishi, notoʻgʻri tashxis (epididimit), keraksiz tasvirlash.
07
Klinik koʻrinish: anamnez
- Birdan boshlangan, kuchli, bir tomonlama skrotal ogʻriq; koʻpincha uyqu paytida yoki jismoniy zoʻriqishdan keyin.
- Ogʻriq pastki qorin yoki chovga tarqalishi mumkin; bolalarda faqat qorin ogʻriqi boʻlishi ham mumkin — shuning uchun jinsiy aʼzolar har doim koʻriladi.
- Koʻngil aynishi va qusish tez-tez hamroh boʻladi; isitma va siydik simptomlari odatda yoʻq (epididimoorxitdan farqi).
- Oldingi shunday epizodlar (oʻz-oʻzidan oʻtib ketgan ogʻriqlar) — intermittent buralish belgisi boʻlishi mumkin.
- Travma, jinsiy aloqalar, infeksiya belgilari va oldingi operatsiyalar (churra, kriptorxizm) haqida soʻrang.
- Moyakning baland turishi (high-riding testis) va koʻndalang (gorizontal) joylashuvi — urugʻ tizimchasining qisqarishi tufayli.
- Kremaster refleks yoʻqligi (sonning ichki yuzasi terisiga tegilganda moyak koʻtarilmaydi) — buralishning asosiy belgilaridan biri; refleks saqlanishi ehtimolni kamaytiradi, lekin istisno qilmaydi.
- Moyak qattiq, ogʻriqli, kattalashgan; urugʻ tizimchasi qalinlashgan; keyinroq skrotum terisi qizaradi va shishadi.
- Prehn belgisi: moyak koʻtarilganda ogʻriqning kamayishi epididimitga xos (musbat), buralishda kamaymaydi (manfiy); ishonchliligi cheklangan, yolgʻiz asos boʻlmaydi.
- Ikkinchi moyakni ham baholang: koʻndalang joylashuv bell-clapper deformatsiyasini koʻrsatishi mumkin.
- Qorin, chov, uretradan ajralma va teri (purpura) koʻrigini unutmang.
09
Buralish va unga oʻxshash holatlarni taqqoslash
| Belgi | Urugʻ tizimchasi buralishi | Moyak ilovasi buralishi | Epididimoorxit |
| Boshlanishi | Birdan, keskin | Birdan yoki bosqichma-bosqich | Asta-sekin (kunlar) |
| Ogʻriq joyi | Butun moyak, qoringa tarqaladi | Moyakning yuqori qutbi | Epididim, keyin butun moyak |
| Moyak joylashuvi | Baland, koʻndalang | Odatiy | Odatiy, pastga osilgan |
| Kremaster refleks | Odatda yoʻq | Saqlangan | Saqlangan |
| Prehn belgisi | Manfiy (ogʻriq kamaymaydi) | Manfiy yoki noaniq | Musbat (ogʻriq kamayadi) |
| Isitma, dizuriya | Odatda yoʻq | Yoʻq | Koʻpincha bor |
| Doppler USG | Oqim kamaygan yoki yoʻq | Oqim saqlangan yoki ortgan; ilova kattalashgan | Oqim ortgan |
10
TWIST shkalasi: buralish xavfini baholash
- Moyakning shishishi — 2 ball
- Palpatsiyada moyakning qattiqligi — 2 ball
- Kremaster refleksining yoʻqligi — 1 ball
- Koʻngil aynishi yoki qusish — 1 ball
- Moyakning baland turishi — 1 ball
- Jami 0–7 ball: 0–2 past xavf; 3–4 oraliq xavf; 5 va undan yuqori — yuqori xavf (Testicular Workup for Ischemia and Suspected Torsion).
- Yuqori xavf: tasvirlashsiz darhol eksplorasiya; oraliq xavf: Doppler USG; past xavf: buralish ehtimoli past, boshqa sabab izlanadi.
- Shkala asosan bolalar va oʻsmirlarda tekshirilgan; klinik qaror oʻrnini bosmaydi.
11
Doppler USG: imkoniyat va cheklovlar
- Rangli Doppler USG buralishda moyak ichi qon oqimining kamayishi yoki yoʻqligini, urugʻ tizimchasining «girdob» (whirlpool) belgisini, epididimoorxitda esa oqimning ortishini koʻrsatadi.
- Ikkala moyakni taqqoslash shart; yuqori chastotali datchik va past tezlikli oqimga moslangan sozlama kerak.
- Cheklovlar: operatorga bogʻliq; qisman yoki intermittent buralishda oqim saqlanishi mumkin (yolgʻon manfiy natija); spontan detorsiyadan keyingi giperemiya epididimitga oʻxshashi mumkin.
- ASOSIY QOIDA: klinik shubha yuqori boʻlsa (TWIST ≥5, tipik klinika), tasvirlash uchun operatsiyani kechiktirmang.
- USG noaniq va oraliq holatlarda, travmada, abssess va churrani aniqlashda foydali; MRT va sintigrafiya shoshilinch tashxisda odatda qoʻllanmaydi.
12
Shoshilinch yondashuv algoritmi
- Birdan boshlangan skrotal ogʻriq: anamnez va ikkala moyakni koʻrik; ogʻriq boshlangan vaqtni qayd eting.
- Tipik klinika yoki TWIST ≥5: tasvirlashsiz darhol jarroh va operatsiya xonasiga; ogʻriqsizlantirish; ovqat va suyuqlik bermaslik.
- Oraliq xavf (TWIST 3–4) yoki noaniq klinika: zudlik bilan rangli Doppler USG — bir necha daqiqada, kechikmasdan.
- Oqim kamaygan yoki yoʻq, yoki natija noaniq va shubha saqlansa: skrotumni ochib koʻrish (eksplorasiya).
- Imkoni boʻlsa, operatsiyagacha qoʻlda detorsiya (operatsiyani kechiktirmasdan).
- Eksplorasiya: detorsiya, hayotiylikni baholash; hayotiy — orxidopeksiya; nekroz — orxiektomiya; har holda qarama-qarshi moyakni ham fiksatsiya qiling.
- Oqim saqlangan, epididimoorxit belgilari bor: antibakterial davo va kuzatuv; belgilar kuchaysa — eksplorasiya.
- Maqsad — operatsiyagacha ishemiyani toʻxtatish (vaqtinchalik chora); u operatsiyaning oʻrnini bosmaydi va uni kechiktirmasligi kerak.
- Ogʻriqsizlantirish (urugʻ tizimchasi blokadasi mahalliy anestetik bilan) manipulyatsiyani yengillashtiradi.
- Buralish koʻpincha ichkariga boʻlgani uchun moyak tashqariga, «kitobni ochgandek» buriladi; bir aylanishdan keyin ogʻriq va joylashuv oʻzgarishi baholanadi. Baʼzan buralish teskari yoʻnalishda boʻladi.
- Muvaffaqiyat belgilari: ogʻriqning keskin kamayishi, moyakning odatiy joyga tushishi, Dopplerda qon oqimining tiklanishi.
- Muvaffaqiyatli boʻlsa ham, keyin reja asosida (erta) ikki tomonlama orxidopeksiya kerak; muvaffaqiyatsiz boʻlsa — darhol operatsiya.
- Qaytalanish, qisman detorsiya va bir necha aylanishli buralish mumkin.
14
Jarrohlik eksplorasiya va orxidopeksiya
- Skrotal (yoki median raphe boʻylab) kesim, tunica vaginalis ochiladi, moyak detorsiya qilinadi.
- Hayotiylikni baholash: iliq fiziologik eritma bilan oʻrab, taxminan 10–15 daqiqa kuzatiladi; rang tiklanishi, arteriya pulsatsiyasi, kesimdan yorqin qizil qon kelishi.
- Hayotiy moyak: soʻrilmaydigan (yoki sekin soʻriluvchi) choklar bilan 2–3 nuqtada skrotum qatlamlariga fiksatsiya qilinadi (orxidopeksiya).
- Qarama-qarshi moyak ham har doim fiksatsiya qilinadi: bell-clapper deformatsiyasi koʻpincha ikki tomonlama.
- Orxiektomiya: moyak aniq nekrozga uchragan (detorsiyadan keyin ham qora-koʻk, qon oqimi tiklanmaydi) hollarda; shubhada organni saqlab qolish afzal.
- Xabardor rozilik: orxiektomiya, atrofiya va bepushtlik xavfini oldindan muhokama qiling.
15
Boshqa sabablar: yondashuv
- Moyak ilovasi buralishi: ogʻriq qoldiruvchi (nosteroid yalligʻlanishga qarshi vositalar), dam olish, kuzatuv; belgilar odatda 1–2 haftada oʻtadi; ogʻriq davom etsa yoki tashxis noaniq boʻlsa — operatsiya (ilovani olib tashlash).
- Qisilgan chov churrasi: shoshilinch jarrohlik (reduksiya yoki ichak hayotiyligini baholab churrani tuzatish).
- Travma: USG; gematotsele va tunica albuginea yorilishida erta operatsiya moyakni saqlab qolish imkonini beradi.
- Idiopatik skrotal shish va IgA-vaskulit: asosan konservativ; buralish istisno qilinadi.
- Furnye gangrenasi: keng spektrli antibiotiklar va shoshilinch nekrektomiya — hayot uchun xavfli.
16
Epididimoorxit: davolash tamoyillari
- Tashxis: ogʻriq asta-sekin kuchayadi, isitma, dizuriya, uretradan ajralma; umumiy siydik tahlili, siydik ekmasi, uretradan NAAT (Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae).
- Qoʻzgʻatuvchi yosh va xavf omillariga bogʻliq: jinsiy faol yosh erkaklarda — C. trachomatis va N. gonorrhoeae; taxminan 35 yoshdan keyin va siydik yoʻllari patologiyasida — enterobakteriyalar (E. coli).
- Empirik davo: jinsiy yoʻl bilan yuqqanda seftriakson + doksisiklin (CDC 2021); enterik qoʻzgʻatuvchi shubhasida — ftorxinolon (masalan, levofloksasin), ekma natijasiga qarab tuzatiladi.
- Qoʻshimcha: dam olish, skrotumni koʻtarib turish, ogʻriq qoldiruvchi; jinsiy hamkorni tekshirish va davolash; davo tugaguncha jinsiy aloqadan saqlanish.
- Bolalarda bakterial epididimit kam: siydik yoʻllari anomaliyasi va infeksiyasini qidiring; parotit (tepki) virusi orxiti — virusli.
- Asoratlar: abssess, moyak infarkti, surunkali epididimit, fertillikka taʼsir; 48–72 soatda yaxshilanish boʻlmasa tashxis qayta koʻrib chiqiladi va USG qilinadi.
- Operatsiyadan keyin: yara parvarishi, bir necha hafta jismoniy zoʻriqish va sportni cheklash, ogʻriq nazorati.
- Kuzatuv: moyak hajmi va joylashuvini baholash (atrofiya rivojlanishi mumkin); zarurat boʻlsa USG.
- Asoratlar: moyak atrofiyasi, bepushtlik va spermatogenezning pasayishi (ayniqsa kech murojaatda), infeksiya, gematoma, fiksatsiyadan keyin qayta buralish (kam).
- Orxiektomiyadan keyin qolgan moyak vazifasi odatda yetarli; fertillik va testosteron holatini baholash, xohlasa kosmetik protez haqida maslahat.
- Oʻsmir va kattalarda uzoq davom etgan ishemiyadan keyin spermani tekshirish (spermogramma) maʼqul.
- Psixologik qoʻllab-quvvatlash va oilaga (oʻsmir hamda ota-onaga) tushuntirish.
18
Shoshilinchlik va tibbiy-huquqiy jihatlar
- Moyak buralishida «vaqt — moyak»: tashxisning kechikishi tibbiy-huquqiy daʼvolarga olib kelishi mumkin.
- Bola va oʻsmirda skrotal yoki qorin ogʻriqida jinsiy aʼzolarni har doim koʻring; koʻrik fakti qayd etiladi.
- Hujjatlashtiring: ogʻriq boshlangan vaqt, murojaat vaqti, koʻrik topilmalari, TWIST balli, qaror va uning sababi, yoʻllash yoki operatsiya vaqti.
- Shubhada kutmang: tasvirlash, tahlillar va antibiotik operatsiyani kechiktirmasin; urolog yoki jarrohga tezda yoʻllang.
- Xabardor rozilik: ota-ona yoki bemor bilan orxiektomiya, atrofiya va bepushtlik xavfini oldindan muhokama qiling; shoshilinch holatda ogʻzaki rozilik va yozuv.
19
Asosiy klinik xulosalar
- Birdan kuchli skrotal ogʻriq — isbotlanmaguncha moyak buralishi; bu urologik shoshilinch holat.
- Eng yaxshi natija taxminan 6 soat ichidagi operatsiya bilan; vaqt soatlab hisoblanadi.
- Baland, koʻndalang moyak va kremaster refleks yoʻqligi hamda TWIST shkalasi yordam beradi; Prehn belgisi ishonchsiz.
- Doppler USG foydali, lekin yuqori shubhada operatsiyani kechiktirmasligi kerak; normal oqim buralishni toʻliq istisno qilmaydi.
- Operatsiyada ikkala moyak fiksatsiya qilinadi; nekrozda orxiektomiya.
- Epididimoorxit: asta-sekin boshlanish, isitma, siydik simptomlari; yosh va jinsiy faollikka qarab empirik davo.
- Aniq hujjatlashtirish va tezkor yoʻllash tibbiy-huquqiy xavfni kamaytiradi.
116 yoshli oʻsmirda tunda birdan kuchli oʻng skrotal ogʻriq va koʻngil aynishi; moyak baland, koʻndalang, kremaster refleks yoʻq. Keyingi qadam?
- Doppler USG natijasini kutib qaror qilish
- Antibiotik berib 48 soat kuzatish
- Darhol skrotal eksplorasiya
- Ogʻriq qoldiruvchi berib uyga yuborish
Javob: C. Tipik klinika (TWIST yuqori xavf) boʻlsa, tasvirlash uchun kechiktirmay operatsiya qilinadi; moyakning saqlanishini vaqt belgilaydi.
2TWIST shkalasida qaysi belgi 1 ball beradi?
- Moyakning shishishi
- Kremaster refleksining yoʻqligi
- Moyakning qattiqligi
- Isitma
Javob: B. Shish va qattiqlik 2 balldan; refleks yoʻqligi, koʻngil aynishi/qusish va baland moyak 1 balldan. Isitma shkalaga kirmaydi.
3Moyak ilovasi buralishi uchun qaysi belgi xos?
- «Koʻk nuqta» va saqlangan kremaster refleks
- Baland va koʻndalang moyak
- Kremaster refleksining yoʻqligi
- Yuqori isitma va uretradan ajralma
Javob: A. Ilova buralishida yuqori qutbda mahalliy ogʻriq va «koʻk nuqta» boʻladi, kremaster refleks saqlanadi; qolgan variantlar boshqa holatlarga xos.
4Buralgan moyak operatsiyada detorsiya qilindi va hayotiy. Toʻgʻri taktika?
- Faqat shu moyakni fiksatsiya qilish
- Orxiektomiya
- Ikkala moyakni fiksatsiya qilish
- Faqat kuzatish
Javob: C. Bell-clapper deformatsiyasi koʻpincha ikki tomonlama, shuning uchun qarama-qarshi moyak ham fiksatsiya qilinadi.
5Doppler USG haqida qaysi fikr toʻgʻri?
- Normal oqim buralishni toʻliq istisno qiladi
- Qisman yoki intermittent buralishda oqim saqlanishi mumkin
- Yuqori shubhada operatsiyadan oldin majburiy
- Ishemiya vaqtini aniq belgilaydi
Javob: B. Doppler operatorga bogʻliq va qisman buralishda yolgʻon manfiy boʻlishi mumkin; yuqori shubhada u operatsiyani kechiktirmasligi kerak.
628 yoshli jinsiy faol erkakda epididimoorxit. Empirik davoning asosiy tarkibi?
- Seftriakson + doksisiklin
- Faqat nitrofurantoin
- Faqat nosteroid yalligʻlanishga qarshi vositalar
- Amoksitsillin 3 kun
Javob: A. Jinsiy faol yosh erkaklarda asosiy qoʻzgʻatuvchilar C. trachomatis va N. gonorrhoeae; CDC 2021 boʻyicha seftriakson + doksisiklin.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- CDC Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (672 KB)