- Kriptorxizmni taʼriflash va moyak tushishining embriologik bosqichlarini (transabdominal, ingvinoskrotal) tushuntirish
- Tushmagan moyakni tasniflash: paypaslanadigan va paypaslanmaydigan, ektopik, retraktil, ortga koʻtarilgan (ascending)
- Oqibatlarni (bepushtlik, oʻsma xavfi, buralish, churra) bilish
- Toʻgʻri koʻrik texnikasini bilish va USG hamda laparoskopiyaning oʻrnini baholash
- EAU tavsiyalariga koʻra davolash vaqti va usulini, kuzatuv hamda bemor va ota-onani maslahatlashni bayon qilish
02
Taʼrif, ICD-10 va epidemiologiya
- Kriptorxizm (cryptorchidism) — moyakning skrotumdagi odatiy joyiga tushmay qolishi; moyak yoʻlda (qorin boʻshligʻi–chov kanali) yoki ektopik joylashadi. ICD-10: Q53 (Q53.0 ektopik; Q53.1 bir tomonlama; Q53.2 ikki tomonlama).
- Oʻgʻil bolalarda eng koʻp uchraydigan tugʻma urogenital anomaliyalardan biri.
- Chala tugʻilgan va tugʻilish vazni kam chaqaloqlarda koʻproq; tugʻilganda tez-tez uchraydi, ammo koʻpchiligida moyak dastlabki 3–6 oyda oʻz-oʻzidan tushadi.
- Bir yoshda taxminan 1% atrofida saqlanadi; 6 oydan keyin (tuzatilgan yosh) oʻz-oʻzidan tushish ehtimoli juda past.
- Kriptorxizmni retraktil moyakdan ajratish muhim: retraktil moyak patologiya emas, ammo kuzatuv talab etadi.
03
Moyak tushishi embriologiyasi
- Moyak qorin boʻshligʻi orqa devorida, buyrak yaqinida shakllanadi va gubernakulum (gubernaculum testis) orqali ichki chov halqasi tomon tortiladi.
- 1-bosqich — transabdominal (taxminan 8–15-hafta): Leydig hujayralaridan INSL3 gubernakulumga (RXFP2 retseptori) taʼsir etib, uning qalinlashishini taʼminlaydi; androgenlar kranial osma bogʻlam regressiyasiga yordam beradi.
- 2-bosqich — ingvinoskrotal (taxminan 25–35-hafta): androgenga bogʻliq; genitofemoral nerv (CGRP) gubernakulumni skrotumga yoʻnaltiradi; qorin ichi bosimi va qin oʻsimtasi (processus vaginalis) ham rol oʻynaydi.
- Gormonal (gipotalamus–gipofiz–gonad oʻqi, androgenlar, INSL3) yoki mexanik omillar buzilsa, moyak tushmaydi.
- Qin oʻsimtasi koʻpincha ochiq qoladi — shuning uchun kriptorxizm chov churrasi bilan birga uchraydi.
04
Xavf omillari va hamroh holatlar
- Xavf omillari: chala tugʻilish, tugʻilish vaznining kamligi, oilaviy anamnez; atrof-muhitning endokrin taʼsirlari haqidagi maʼlumotlar bir xil emas.
- Endokrin sabablar: gipogonadotrop gipogonadizm, androgenlarga sezuvchanlikning buzilishi, INSL3/RXFP2 oʻzgarishlari (kam).
- Mexanik va tugʻma nuqsonlar: qorin old devori nuqsonlari (prune belly sindromi, gastroshiz), meningomielosele.
- Sindromlar va jinsiy rivojlanish buzilishlari (DSD): gipospadiya bilan birga yoki ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda DSD ni istisno qiling.
- Orttirilgan shakllar: churra operatsiyasidan keyin (iatrogen), ortga koʻtarilgan moyak.
05
Tushmagan moyak tasnifi
| Tur | Joylashuv | Asosiy xususiyat | Taktika |
| Paypaslanadigan (chov kanali) | Chov kanalida yoki ichki halqa yonida | Paypaslanadi; skrotumga tushmaydi yoki qaytib chiqib ketadi | Orxidopeksiya (6–12 oylikda) |
| Paypaslanmaydigan: qorin ichi | Qorin boʻshligʻida yoki ichki halqa yonida | Paypaslanmaydi; kanal ichida ham boʻlishi mumkin | Laparoskopiya, soʻng orxidopeksiya yoki Fowler–Stephens |
| Paypaslanmaydigan: moyak yoʻq (anorxiya) | Moyak yoʻq («yoʻqolgan» moyak) | Qon tomirlar boʻshliqda koʻr tugaydi | Qarama-qarshi moyakni fiksatsiya qilish; protez keyinroq |
| Ektopik | Yuzaki chov choʻntagi, perineya, son, penis | Odatiy yoʻldan tashqarida; koʻpincha paypaslanadi | Orxidopeksiya |
| Retraktil | Skrotumga tushiriladi va u yerda qoladi | Kremaster refleks kuchli; norma varianti | Kuzatuv (yiliga bir marta), operatsiya kerak emas |
| Ortga koʻtarilgan (ascending) | Avval skrotumda edi, keyin yuqoriga koʻtarilgan | Orttirilgan; qayta koʻtarilish mumkin | Aniqlanganda orxidopeksiya |
| Iatrogen yoki orttirilgan | Churra yoki boshqa operatsiyadan keyin | Chandiqlanish | Orxidopeksiya |
- Fertillik: tushmagan moyakda germinativ hujayralar soni kamayadi; ikki tomonlama kriptorxizmda va kech davolashda bepushtlik xavfi yuqoriroq.
- Oʻsma: moyak germinogen oʻsmasi xavfi bir necha marta ortadi; qorin ichi joylashuvda yuqoriroq; balogʻatgacha qilingan operatsiya xavfni kamaytiradi, lekin yoʻq qilmaydi.
- Buralish: tushmagan moyakda ehtimoli yuqoriroq (ayniqsa chov va qorin ichi joylashuvda).
- Chov churrasi (ochiq qin oʻsimtasi) tez-tez hamroh boʻladi.
- Travma xavfi (pubis suyagiga siqilish), psixologik va kosmetik muammolar.
07
Davolash muddatining asoslari
- Normada hayotning dastlabki oylarida («mini-balogʻat») gonotsitlar Ad-spermatogoniyalarga aylanadi — kelajakdagi spermatogenez asosi.
- Tushmagan moyakda bu jarayon buziladi; germinativ hujayralar yoʻqolishi yosh bilan kuchayadi va bir yoshdan keyin sezilarli boʻladi.
- Shu sababli EAU orxidopeksiyani 6–12 oylikda (tuzatilgan yosh) tavsiya qiladi, 18 oydan kech qoldirmaslik kerak.
- 6 oygacha kuzatiladi (oʻz-oʻzidan tushishi mumkin); 6 oyda tushmagan boʻlsa, bolalar urologi yoki jarrohiga yoʻllanadi.
- Kechiktirilgan operatsiya bepushtlik va oʻsma xavfini toʻliq yoʻq qilmaydi, ammo moyakni keyingi kuzatuv uchun paypaslanadigan qiladi.
08
Tashxis: anamnez va koʻrik
- Anamnez: tugʻilish muddati va vazni, oilaviy anamnez, oldingi chov yoki skrotum operatsiyalari, moyak ilgari skrotumda boʻlgan-boʻlmagani (ascending?).
- Koʻrik: iliq xona, iliq qoʻllar, tinch bola; yotgan va oʻtirgan (choʻnqaygan) holatda; moyak chov kanalidan skrotum tomon «sogʻish» harakati bilan paypaslanadi.
- Moyakning joylashuvi, hajmi, konsistensiyasi, skrotum rivojlanishi (gipoplaziya) va qarama-qarshi moyakni baholang; qoʻl bilan tushirilgach joyida qolishini aniqlang.
- Hamroh holatlar: churra, gipospadiya, DSD belgilari (genitaliyaning noaniqligi).
- Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyak + gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi — shoshilinch endokrin va genetik baholash (DSD, tugʻma buyrak usti bezi giperplaziyasi).
09
Tasvirlash va laboratoriya
- USG: yuzaki chov moyagini topishi mumkin, ammo sezgirligi cheklangan; paypaslanmaydigan moyakni ishonchli istisno qilmaydi va taktikani odatda oʻzgartirmaydi.
- MRT va KT rutin tavsiya etilmaydi (aniqligi laparoskopiyadan past).
- Bir tomonlama paypaslanmaydigan moyakda laboratoriya odatda shart emas.
- Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda: anorxiyani istisno qilish uchun gormonal baholash (AMH, inhibin B, FSH, LH, testosteron; zarurat boʻlsa hCG-sinov).
- Paypaslanmaydigan moyakda «oltin standart» — diagnostik laparoskopiya (koʻpincha darhol davolovchi).
10
Kriptorxizm: yondashuv algoritmi
- Tugʻilganda va 6 oylik nazoratda ikkala moyakni koʻring; 6 oygacha (tuzatilgan yosh) kuzatuv — oʻz-oʻzidan tushishi mumkin.
- 6 oyda hali tushmagan: bolalar urologi yoki jarrohiga yoʻllang; moyak paypaslanadimi, aniqlang.
- Paypaslanadigan moyak: 6–12 oylikda (18 oydan kech emas) orxidopeksiya, chov yoki skrotal kesim; churra boʻlsa shu operatsiyada tuzatiladi.
- Paypaslanmaydigan moyak: narkoz ostida qayta koʻrik; hamon paypaslanmasa — diagnostik laparoskopiya.
- Laparoskopiyada tomirlar va urugʻ yoʻli ichki halqada koʻr tugasa — moyak yoʻq, operatsiya tugaydi; moyak kanalda boʻlsa — chov orqali tuzatiladi.
- Qorin ichi moyak: past joylashgan — birlamchi orxidopeksiya; yuqori — Fowler–Stephens operatsiyasi (bir yoki ikki bosqichli).
- Retraktil moyak: yiliga koʻrik (ascending boʻlib qolishi mumkin), koʻtarilsa — orxidopeksiya. Operatsiyadan keyin kuzatuv va maslahat.
- EAU (bolalar urologiyasi): gormonal davo (hCG, GnRH analoglari) birinchi qator davo sifatida tavsiya etilmaydi — samaradorligi past, natijalar barqaror emas (moyak koʻpincha yana koʻtariladi).
- Jarrohlik orxidopeksiya — asosiy va yagona ishonchli davolash usuli.
- Operatsiyadan keyin GnRH analoglari bilan qoʻshimcha davo fertillik uchun oʻrganilgan, ammo dalillar cheklangan va rutin tavsiya etilmaydi.
- 6 oydan keyin «oʻz-oʻzidan tushar» deb kutmang: bir yoshdan oshirib kutish oqlanmaydi.
- hCG-sinov faqat diagnostik maqsadda, endokrinolog tavsiyasi bilan, ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda qoʻllanadi.
12
Jarrohlik: paypaslanadigan moyak
- Standart — chov orxidopeksiyasi: chov kesimi, urugʻ tizimchasini mobilizatsiya qilish, qin oʻsimtasini yuqorida bogʻlash (churra xaltasini ajratish) va moyakni skrotum dartosi ostidagi choʻntakka fiksatsiya qilish.
- Past joylashgan moyakda skrotal yondashuv (Bianchi) ham qoʻllanadi.
- Urugʻ tizimchasi tomirlari va urugʻ yoʻlini shikastlamaslik; yetarli uzunlik hosil qilish uchun retroperitoneal mobilizatsiya.
- Natija: odatda muvaffaqiyat darajasi yuqori; asoratlar — moyak atrofiyasi, qayta koʻtarilish, yara infeksiyasi, urugʻ yoʻli shikasti.
- Hamroh churra shu operatsiyada tuzatiladi.
- Mikroxirurgik avtotransplantatsiya — kam hollarda, ixtisoslashgan markazlarda.
13
Qorin ichi moyak: laparoskopiya va Fowler–Stephens
- Diagnostik laparoskopiya qorin ichi moyakni topadi; ichki halqada koʻr tugaydigan tomirlar moyak yoʻqligini bildiradi.
- Ichki halqa yaqinida past joylashgan moyak: laparoskopik (yoki ochiq) birlamchi orxidopeksiya.
- Yuqori qorin ichi moyak: Fowler–Stephens — ichki urugʻ tomirlarini bogʻlash; moyak urugʻ yoʻli arteriyasi va kollateral qon aylanishi hisobiga oziqlanadi.
- Fowler–Stephens bir yoki ikki bosqichli (ikkinchi bosqich bir necha oydan keyin); birlamchi orxidopeksiyaga nisbatan atrofiya xavfi yuqoriroq.
- Atrofik yoki displastik moyak yoki balogʻatdan keyingi bir tomonlama holatda oʻsma xavfi sababli orxiektomiya koʻrib chiqiladi (qarama-qarshi moyak normal boʻlsa).
- Ikki tomonlama holatda fertillik va gormonal vazifa uchun moyakni saqlab qolishga intiladi.
- Operatsiyadan keyin 6–12 oyda moyakning joylashuvi, hajmi, atrofiya va qayta koʻtarilishini baholang; keyin muntazam koʻrik.
- Fertillik: bir tomonlama kriptorxizmda otalik imkoniyati odatda saqlanadi, lekin normadan past boʻlishi mumkin; ikki tomonlama holatda xavf yuqori — kattalikda sperma tahlili (WHO 2021) tavsiya etiladi.
- Oʻsma xavfi operatsiyadan keyin ham saqlanadi: balogʻatdan boshlab moyakni oyiga bir marta oʻz-oʻzini tekshirish oʻrgatiladi; shubhali oʻzgarishda USG va urologga murojaat.
- Anorxiya yoki orxiektomiyadan keyin kosmetik protez imkoniyati haqida ayting; testosteron holatini kuzating.
- Ota-onaga: tushmagan moyak buralishi mumkin — keskin ogʻriqda zudlik bilan shifoxonaga.
- Retraktil moyak: balogʻatgacha yiliga bir marta koʻrik (ascending boʻlish xavfi).
15
Asosiy klinik xulosalar
- Kriptorxizm — moyakning tushmay qolishi; paypaslanadigan, paypaslanmaydigan, ektopik, retraktil va ortga koʻtarilgan turlarni farqlang.
- Moyak ikki bosqichda tushadi: transabdominal (INSL3) va ingvinoskrotal (androgenlar, CGRP).
- Oqibatlar: bepushtlik, moyak oʻsmasi, buralish, churra; erta operatsiya xavfni kamaytiradi, lekin yoʻq qilmaydi.
- Tashxis klinik; USG cheklangan; paypaslanmaydigan moyakda diagnostik laparoskopiya.
- EAU: orxidopeksiya 6–12 oylikda, 18 oydan kech emas; gormonal terapiya birinchi qator emas.
- Yuqori qorin ichi moyakda Fowler–Stephens; avval birlamchi orxidopeksiya imkoniyatini baholang.
- Maslahat: fertillik va umr boʻyi oʻsma xavfi; balogʻatdan boshlab oʻz-oʻzini tekshirish.
1EAU bolalar urologiyasi tavsiyasiga koʻra paypaslanadigan tushmagan moyak uchun orxidopeksiyaning maqbul yoshi qaysi?
- 0–3 oy
- 6–12 oy, 18 oydan kech emas
- 3–5 yosh
- Balogʻat davrida
Javob: B. EAU orxidopeksiyani 6–12 oylikda (tuzatilgan yosh) tavsiya qiladi va 18 oydan kechiktirmaslikni aytadi.
2Tushmagan moyakda birinchi qator davo sifatida nima tavsiya etiladi?
- hCG kursi
- GnRH burun spreyi
- Jarrohlik orxidopeksiya
- Besh yoshgacha kuzatish
Javob: C. Gormonal davo samaradorligi past va barqaror emas; asosiy usul — orxidopeksiya.
3Paypaslanmaydigan moyakda aniqlash va davolashning asosiy usuli qaysi?
- USG yetarli
- MRT
- Testosteron darajasi
- Diagnostik laparoskopiya
Javob: D. USG paypaslanmaydigan moyakni ishonchli istisno qilmaydi; «oltin standart» — diagnostik laparoskopiya.
4Moyak tushishining transabdominal bosqichida qaysi omil asosiy rol oʻynaydi?
- Leydig hujayralaridan INSL3 gubernakulumga taʼsiri
- Androgenlar va genitofemoral nerv
- FSH
- Prolaktin
Javob: A. Transabdominal bosqichda INSL3 gubernakulumning qalinlashishini taʼminlaydi; ingvinoskrotal bosqich androgenlarga va CGRPga bogʻliq.
5Operatsiyadan keyingi maslahat uchun qaysi fikr toʻgʻri?
- Orxidopeksiya oʻsma xavfini toʻliq yoʻq qiladi
- Balogʻatdan boshlab moyakni oʻz-oʻzini tekshirish tavsiya etiladi
- Keyingi kuzatuv shart emas
- Sperma tahlili hech qachon kerak emas
Javob: B. Oʻsma xavfi operatsiyadan keyin ham saqlanadi, shuning uchun balogʻatdan oʻz-oʻzini tekshirish oʻrgatiladi.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Testicular Cancer, 2024
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (650 KB)