- Fimoz, parafimoz va balanopostitni taʼriflash, ularning ICD-10 kodlarini bilish
- Preputsiyaning yosh bilan rivojlanishini tushuntirish va fiziologik fimozni patologik fimozdan ajratish
- Likhen sklerozus (BXO), balanopostit sabablarini (kandida, bakterial, dermatit) va chaqaloqlarda SYI bilan bogʻliqlikni bayon qilish
- Bolalarda topikal kortikosteroidlarning birinchi qator oʻrnini, preputsioplastika va sirkumsiziya koʻrsatmalarini (tibbiy va nomedik) farqlash
- Parafimozda shoshilinch yordam texnikasini (qoʻl bilan reduksiya, dorsal kesim) bajarish tartibini bilish
- Sirkumsiziya asoratlarini, kattalarda fimoz va penis saratoni xavfini hamda maslahat berish tamoyillarini bilish
02
Taʼriflar, ICD-10 va epidemiologiya
- Fimoz (phimosis) — preputsiya teshigi torligi tufayli uni glans ustidan ortga surib boʻlmasligi.
- Parafimoz (paraphimosis) — ortga surilgan preputsiya glans orqasida, koronar egatda qisilib qolib, oldinga qaytmasligi. Shoshilinch holat.
- Balanit (balanitis) — glans yalligʻlanishi; balanopostit (balanoposthitis) — glans va preputsiya varagʻi birgalikdagi yalligʻlanishi.
- ICD-10: N47 — ortiqcha preputsiya, fimoz, parafimoz; N48.1 — balanit (balanopostit); N48.0 — penis leykoplakiyasi (BXO shu yerga kiradi); Z41.2 — odatiy va ritual sirkumsiziya.
- Fiziologik fimoz bolalikda juda keng tarqalgan; patologik fimoz katta bolalarda va kattalarda kamroq; balanopostit bolalarda ham, kattalarda ham koʻp uchraydi.
03
Preputsiya rivojlanishi va fiziologik fimoz
- Preputsiya embriogenezda glans atrofida teri burmasi sifatida shakllanadi; ichki varagʻi glans epiteliysi bilan yopishgan (balanopreputsial adgeziyalar).
- Tugʻilganda koʻpchilik chaqaloqlarda preputsiya toʻliq ortga surilmaydi — bu fiziologik holat.
- Yosh bilan adgeziyalar ajraladi: epiteliy keratinizatsiyasi, smegma hosil boʻlishi va spontan ereksiyalar tufayli; preputsiya retraksiyasi bosqichma-bosqich yaxshilanadi, koʻpchilikda maktab yoshigacha va balogʻatgacha.
- Balogʻatdan keyin ham ochilmaydigan preputsiya oz sonli yoshlarda saqlanadi.
- Preputsiya ostidagi smegma «marvaridlari» normal, davo talab qilmaydi; siyishda preputsiyaning shishishi (ballooning) alomatsiz boʻlsa kuzatiladi.
- Kuch bilan retraksiya mumkin emas: yoriqlar, qon ketishi va chandiqlar — ikkilamchi patologik fimoz sababi.
04
Fiziologik va patologik fimoz
| Belgi | Fiziologik fimoz | Patologik fimoz |
| Yosh | Chaqaloq va kichik bolalar; yosh bilan yaxshilanadi | Odatda katta bolalar, oʻsmirlar, kattalar; yosh bilan oʻtmaydi |
| Preputsiya teshigi | Yumshoq, elastik, tabiiy rangda | Oqish, qalin, fibroz halqa (chandiq) |
| Sabab | Balanopreputsial adgeziyalar (normal rivojlanish) | Likhen sklerozus (BXO), takroriy balanopostit, kuch bilan retraksiya chandigʻi |
| Alomatlar | Yoʻq yoki siyishda yengil shishish | Ogʻriq, yoriqlar, takroriy balanit yoki SYI, zaif oqim |
| Taktika | Kuzatuv, gigiyena, kuch bilan ochmaslik | Topikal kortikosteroid; samarasiz boʻlsa jarrohlik |
05
Patologik fimoz sabablari va likhen sklerozus
- Likhen sklerozus (lichen sclerosus, balanitis xerotica obliterans, BXO) — surunkali, ehtimol immun vositali, chandiq hosil qiluvchi dermatoz; bolalarda patologik fimozning muhim sababi.
- Klinika: preputsiya uchida oqish-qalinlashgan halqa, terining oqarishi va atrofiyasi, yoriqlar, glansga yopishish; glans, meatus va uretrani ham qamrashi mumkin (meatus stenozi, uretra torayishi).
- Takroriy balanopostit chandiqlanishga olib keladi; kuch bilan retraksiya — ikkilamchi fimoz sababi.
- Kattalarda: qandli diabet (glyukozuriya, infeksiyalar), surunkali yalligʻlanish, yetarli boʻlmagan yoki haddan tashqari gigiyena, psoriaz va yassi temiratki (lichen planus).
- Sirkumsiziya paytida olib tashlangan preputsiya gistologiyaga yuboriladi (BXO ni tasdiqlash uchun).
- Erta bosqichda faol topikal steroid sinab koʻriladi; aniq chandiqli boʻlsa sirkumsiziya koʻpincha davo hisoblanadi.
06
Balanit va balanopostit sabablari
| Sabab | Klinik belgilar | Davo (umumiy) |
| Irritant dermatit (sovun, antiseptik, siydik) | Qizarish, qichishish, quruq tangachalar; yiringsiz | Irritantni bartaraf etish, iliq vannalar, yumshatuvchilar |
| Kandidoz (Candida) | Qizil yuza, mayda pustulalar, qichishish; diabet, antibiotik, immunosupressiya fonida | Topikal azol (masalan, klotrimazol); glyukozani tekshirish |
| Bakterial (stafilokokk, streptokokk, anaeroblar) | Shish, ogʻriq, yiringli ajralma, yoqimsiz hid | Gigiyena; topikal yoki sistem antibiotik (antibiogramma boʻyicha) |
| JYYI (gerpes, sifilis, trixomonada, VPCh) | Yaralar, pufakchalar, eroziyalar; jinsiy hamkor anamnezi | Etiologik tashxis va davo; hamkorni tekshirish |
| Likhen sklerozus, psoriaz, yassi temiratki, dori toshmasi | Surunkali, standart davoga javob bermaydi | Dermatolog yoki urolog; biopsiya; maxsus topikal davo |
| Premalignant va malign (Keyr eritroplaziyasi, saraton) | Surunkali qizil yoki yarali joy, kattalarda | Biopsiya shart |
07
Balanopostit: tashxis va davo
- Tashxis klinik: qizarish, shish, ogʻriq, qichishish, smegma yoki yiringli ajralma, siyishda achishish.
- Anamnez: gigiyena (yetarli boʻlmagan va haddan tashqari), yangi sovun, prezervativ yoki moylagich, diabet, antibiotik qabuli, himoyasiz jinsiy aloqa, takroriylik.
- Tekshiruv: yiringli, takroriy yoki davoga javob bermaydigan holatda surtma va madaniy ekish; kattalarda glyukoza yoki HbA1c; kerak boʻlsa JYYI skrining.
- Davo: kunlik iliq vannachalar, irritantsiz parvarish; kandidozda topikal azol; bakterial holatda topikal yoki sistem antibiotik; dermatitda qisqa kurs yengil topikal steroid.
- Bolalarda koʻpincha oʻz-oʻzidan oʻtadi; antiseptik va qattiq sovunlardan saqlaning.
- Takroriy balanopostit fimoz va sirkumsiziya masalasini koʻtaradi.
- Kattalarda davoga javob bermaydigan yoki takroriy holat — saraton va premalignant oʻzgarishlarni istisno qilish uchun biopsiya.
08
Chaqaloq va bolalarda SYI bilan bogʻliqlik
- Hayotning birinchi yilida sirkumsiziya qilinmagan oʻgʻil bolalarda febril SYI xavfi yuqoriroq: preputsiya xaltasida uropatogenlar (E. coli) koloniyalanadi.
- Bogʻliqlik siydik yoʻllari anomaliyasi (yuqori darajali reflyuks, obstruksiya) bor bolalarda eng yaqqol; sogʻlom siydik yoʻllarida sirkumsiziyaning mutlaq foydasi kichik.
- EAU: siydik yoʻllari anomaliyasi (masalan, yuqori darajali VUR) fonida takroriy febril SYI boʻlsa, sirkumsiziya profilaktik chora sifatida koʻrib chiqiladi.
- SYI boʻlgan bolada fimoz bor boʻlsa, USG va kerak boʻlsa VUR uchun keyingi tekshiruvlar masalasini hal qiling.
- Muqobil: gigiyena, balanopostitni davolash, qabziyat va ichak-siydik pufagi disfunksiyasini nazorat qilish.
- Kuch bilan retraksiya SYI profilaktikasi emas va tavsiya etilmaydi.
09
Bolada fimozga yondashuv algoritmi
- Anamnez: yosh, alomatlar (ogʻriq, balanit, SYI, oqim), kuch bilan retraksiya urinishlari, tizimli kasalliklar.
- Koʻrik: preputsiya teshigi (yumshoq yoki oqish fibroz halqa), glans va meatus (BXO belgilari), yoriqlar, adgeziyalar.
- Alomatsiz, yumshoq teshikli kichik bola — fiziologik fimoz: kuzatuv, gigiyena, kuch bilan ochmaslik, ota-onaga tushuntirish.
- Alomatli yoki chandiqli (patologik) fimoz: birinchi qator — topikal kortikosteroid va yumshoq retraksiya.
- Kurs davomida (bir necha hafta) va 1–2 oydan keyin natijani baholang; qaytalanishda kursni takrorlash mumkin.
- Samarasiz, BXO yoki takroriy balanopostit boʻlsa: preputsioplastika yoki sirkumsiziya (bolalar urologi yoki jarrohi); preputsiyani gistologiyaga yuboring.
- Parafimoz, takroriy balanit yoki SYI boʻlsa — sirkumsiziya koʻrsatmalarini koʻrib chiqing.
10
Konservativ davo: topikal kortikosteroidlar
- EAU va koʻpchilik tavsiyalarga koʻra, bolalarda patologik fimoz uchun birinchi qator davo — topikal kortikosteroid (masalan, betametazon), preputsiya teshigiga yupqa qatlam bilan, kuniga 1–2 marta, taxminan 4–8 hafta.
- Ota-ona kurs davomida yumshoq retraksiya bilan shugʻullanadi; kuchli tortish yoki majburiy ochish mumkin emas.
- Koʻpchilik bolalarda retraksiya yaxshilanadi, qaytalanish mumkin; takroriy kurs yoki jarrohlik muhokama qilinadi.
- Nojoʻya taʼsirlar kam: mahalliy qichishish yoki terining yupqalashishi; qisqa kursda sistem soʻrilish ahamiyatsiz.
- BXO belgilari aniq boʻlsa, steroid javobi cheklangan; sirkumsiziya va gistologiya oqilona.
- Balanopostit bor boʻlsa, avval uni davolang (antimikotik yoki antibiotik), keyin steroid boshlang.
- Kattalarda BXO boshlanishida faol (ultrafaol) topikal steroid sinab koʻriladi va kuzatiladi.
11
Preputsioplastika va boshqa jarrohlik variantlari
- Preputsioplastika (preputioplasty) — preputsiyani saqlab, teshigini kengaytirish (dorsal yoki ventral kesim va koʻndalang tikish); sirkumsiziyaga muqobil, ota-ona istagiga mos; qaytalanishi mumkin.
- Sirkumsiziya (sunnat) — preputsiyani toʻliq yoki qisman olib tashlash; qaytalanish deyarli yoʻq, eng ishonchli usul; BXO da afzal.
- Dorsal kesim (dorsal slit) — parafimozda vaqtincha yordam; keyin rejali sirkumsiziya.
- Adgeziyalarni kuch bilan ajratish rutin tavsiya etilmaydi: yoriq, qon ketishi va qayta bitishish xavfi.
- Anesteziya: bolalarda umumiy yoki kaudal blok bilan; kattalarda mahalliy yoki umumiy.
- Tanlov: ota-ona yoki bemor istagi, yoshi, BXO bor-yoʻqligi, preputsiya holati, jarrohlik xavfi.
- Olib tashlangan toʻqimani gistologik tekshirish (BXO, premalignant oʻzgarishlar).
12
Sirkumsiziya koʻrsatmalari
| Toifa | Koʻrsatma yoki sabab | Izoh |
| Tibbiy | BXO (likhen sklerozus) bilan patologik fimoz | Koʻpincha davo; preputsiya gistologiyaga yuboriladi |
| Tibbiy | Topikal steroidga javob bermagan patologik fimoz | Muqobil: preputsioplastika |
| Tibbiy | Takroriy balanopostit | Chandiqlanish va fimoz xavfi |
| Tibbiy | Takroriy parafimoz | Dorsal kesimdan keyin rejali operatsiya |
| Tibbiy (tanlangan hollar) | Takroriy febril SYI va siydik yoʻllari anomaliyasi (masalan, yuqori darajali VUR) | Profilaktik; xavf va foydani baholang |
| Nomedik | Diniy, madaniy sabablar yoki ota-ona istagi | Axborotli rozilik, malakali mutaxassis, ogʻriqsizlantirish, steril sharoit |
| Qarshi koʻrsatma | Gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi, yashirin penis, qon ketish buzilishi, oʻtkir infeksiya | Avval baholash va davolash |
13
Parafimoz: patofiziologiya va klinik koʻrinish
- Mexanizm: ortga surilgan preputsiya torayib qolgan halqa sifatida koronar egatni qisadi, vena va limfa oqimi buziladi, glans hamda preputsiya shishadi, shish halqani yanada kuchaytiradi.
- Davom etsa arterial qon aylanishi buziladi: glans ishemiyasi va nekrozi. Shuning uchun parafimoz shoshilinch holat.
- Sabablari: preputsiyani qaytarishni unutish (koʻrik, kateterizatsiya, gigiyena), fimoz, jinsiy aloqa, piersing, balanit.
- Klinika: ogʻriq, glansning shishi va koʻkimtir-qizil tusi, halqa ortidagi shishgan preputsiya, siyishda qiyinchilik; kech belgi — glansning oqarishi yoki qorayishi.
- Tashxis klinik, qoʻshimcha tekshiruvsiz shoshilinch yordam beriladi.
- Profilaktika: koʻrik yoki kateterizatsiyadan keyin preputsiyani doim oldingi holatiga qaytaring.
14
Parafimozda shoshilinch yordam algoritmi
- Baholang: ogʻriq, shish darajasi, glans rangi va kapillyar toʻlishi; ishemiya belgisi boʻlsa kechiktirmang.
- Ogʻriqsizlantiring: topikal anestetik, dorsal penil nerv blokadasi yoki sedatsiya; bolada sedatsiya yoki umumiy anesteziya.
- Shishni kamaytiring: glansni 5–10 daqiqa qoʻl bilan yoki elastik bint bilan bosish; muz; osmotik usul (shakar) yoki shishgan preputsiyaga mayda ponksiyalar.
- Qoʻl bilan reduksiya: bosh barmoqlar bilan glansni ichkariga bosing, koʻrsatkich va oʻrta barmoqlar bilan qisuvchi halqani glans ustidan oldinga torting.
- Uddalab boʻlmasa yoki glans ishemiyasi bor boʻlsa: zudlik bilan dorsal kesim (dorsal slit) yoki sirkumsiziya, anesteziya ostida.
- Reduksiyadan keyin: preputsiya oldinga qaytarilgan, shish tushguncha kuzatuv, parvarish; sababni aniqlang (fimoz, balanit).
- Takrorlanish xavfi yuqori: rejali sirkumsiziya yoki preputsioplastika; tibbiyot xodimlarini kateterizatsiyadan keyingi qaytarishga oʻrgating.
15
Sirkumsiziya asoratlari
- Qon ketish — eng koʻp uchraydigan erta asorat: lokal gemostaz va bosim; oilada qon ketish buzilishi (gemofiliya) boʻlsa oldindan koagulyatsiya tekshiruvi.
- Infeksiya: yara infeksiyasi; kam hollarda ogʻir (nekrotizan infeksiya, Furnye gangrenasi) — shoshilinch holat.
- Meatit va meatus stenozi: preputsiya himoyasi yoʻqolgach glans va meatus yalligʻlanadi; oqim ingichka va sachraydi.
- Teri koʻp yoki kam olib tashlanishi, teri koʻprikchalari va adgeziyalar, asimmetriya, kosmetik nuqson.
- Yashirin yoki qisilgan (buried, trapped) penis: chandiq va ortiqcha teri yetishmovchiligi; qayta jarrohlik kerak.
- Kam uchraydigan, lekin ogʻir: uretrokutan oqma, uretra va glans jarohati (glans amputatsiyasi), asbob-qurilmalar bilan.
- Xavf malakasiz bajarishda va nosteril sharoitda yuqori; ota-onaga qon ketish, isitma, oqim buzilishi haqida ogohlantiring.
16
Kattalarda fimoz va penis saratoni xavfi
- Kattalarda fimoz koʻpincha orttirilgan: likhen sklerozus, diabet, surunkali balanopostit, travma.
- Oqibatlari: gigiyena qiyinligi, takroriy balanopostit, jinsiy aloqada ogʻriq (frenulum yirtilishi), siydik oqimining buzilishi.
- Penis yassi hujayrali saratoni xavf omillari: fimoz va surunkali yalligʻlanish, BXO, yomon gigiyena, yuqori xavfli VPCh (16, 18-tur), chekish, immunosupressiya.
- Bolalikdagi sirkumsiziya penis saratoni xavfining pasayishi bilan bogʻliq (epidemiologik maʼlumotlar).
- Xavotirli belgilar: davolanmaydigan yara, oʻsma yoki qattiq tugun, uzoq muddatli eritroplakiya yoki leykoplakiya, qonli yoki yoqimsiz ajralma — urologga yuboring va biopsiya qiling.
- Davolash: topikal steroid, preputsioplastika, sirkumsiziya (BXO preputsiya bilan cheklansa koʻpincha davo); glans yoki meatus qamralsa uzoq kuzatuv, meatus stenozi va uretra torayishida uretral jarrohlik.
- Diabetni istisno qiling: glyukoza yoki HbA1c.
17
Ota-ona va bemorga maslahat
- Ota-onaga: koʻpchilik bolada preputsiya vaqt oʻtishi bilan oʻzi ochiladi; kuch bilan ochish yoriq va chandiq beradi.
- Gigiyena: tashqi qismni oddiy suv bilan yuvish; preputsiya ochiladigan bolada yumshoq retraksiya va yuvish; agressiv sovun va antiseptiklardan saqlanish.
- Qachon shifokorga: ogʻriq, qizarish va shish, yiringli ajralma, siyishda qiyinchilik, SYI, oqish halqa. Parafimoz — zudlik bilan.
- Sirkumsiziya haqida axborotli qaror: xavf va foyda, anesteziya, parvarish, tiklanish muddati.
- Kattalarga: diabet nazorati, xavfsiz jinsiy hayot, VPCh vaksinasi haqida maslahat, chekishni tashlash.
- Smegma yigʻilishi normal; fimoz bor odam jinsiy aloqada ogʻriq yoki yoriq boʻlsa maslahatga kelsin.
18
Asosiy klinik xulosalar
- Chaqaloq va kichik yoshdagi bolalarda preputsiyaning ochilmasligi odatda fiziologik; kuch bilan retraksiya qilmang.
- Patologik fimoz — oqish fibroz halqa; sababi BXO, takroriy balanopostit yoki chandiq; bolalarda birinchi qator davo — topikal kortikosteroid.
- Balanopostit sabablari: irritant dermatit, kandida, bakteriyalar, JYYI, dermatozlar; kattalarda davoga javob bermasa biopsiya.
- Sirkumsiziya tibbiy koʻrsatmalar (BXO, takroriy balanopostit, parafimoz, tanlangan SYI holatlari) va nomedik sabablarga koʻra bajariladi; qarshi koʻrsatmalarni hisobga oling.
- Parafimoz — shoshilinch holat: ogʻriqsizlantirish, shishni kamaytirish, reduksiya; muvaffaqiyatsiz boʻlsa dorsal kesim.
- Sirkumsiziya asoratlari: qon ketish, infeksiya, meatus stenozi, yashirin penis; malakali mutaxassis zarur.
- Kattalarda fimoz penis saratoni xavfi omili; shubhali oʻzgarishlarda biopsiya.
1Fiziologik fimozga qaysi belgi xos?
- Oqish fibroz halqa
- Yoriqlar va takroriy balanit
- Yumshoq, elastik teshik; yosh bilan yaxshilanadi
- Likhen sklerozus
Javob: C. Fiziologik fimozda adgeziyalar tufayli preputsiya ochilmaydi, teshik yumshoq, yosh bilan holat yaxshilanadi.
2Bolalarda patologik fimozda birinchi qator davo qaysi?
- Darhol sirkumsiziya
- Topikal kortikosteroid va yumshoq retraksiya
- Kuch bilan ochish
- Peroral antibiotik
Javob: B. EAU va koʻpchilik tavsiyalarga koʻra topikal kortikosteroid birinchi qator; jarrohlik samarasiz yoki BXO holatida.
3Parafimozda toʻgʻri taktika qaysi?
- Sovuq kompress bilan kuzatish
- Faqat antibiotik
- Bir oydan keyin rejali sirkumsiziya
- Zudlik bilan reduksiya; uddalab boʻlmasa dorsal kesim
Javob: D. Parafimoz glans ishemiyasiga olib kelishi mumkin; shoshilinch reduksiya, muvaffaqiyatsiz boʻlsa dorsal kesim yoki sirkumsiziya.
4Kattalarda penis saratoni xavfini oshiradigan omillar qaysi?
- Surunkali yalligʻlanish, BXO, VPCh, chekish
- Smegma «marvaridlari»
- Bolalikdagi sirkumsiziya
- Siyishda preputsiya ballooningi
Javob: A. Fimoz bilan birga surunkali yalligʻlanish, likhen sklerozus, yuqori xavfli VPCh va chekish xavfni oshiradi.
5Qaysi holat sirkumsiziyaga qarshi koʻrsatma hisoblanadi?
- Takroriy parafimoz
- Gipospadiya yoki genitaliya noaniqligi
- BXO
- Takroriy balanopostit
Javob: B. Gipospadiyada preputsiya keyingi rekonstruksiya uchun saqlanadi, noaniq genitaliyada avval DSD baholanadi.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Urological Infections, 2024
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (477 KB)