- Testosteron yetishmasligi (erkaklar gipogonadizmi) taʼrifini va birlamchi, ikkilamchi, aralash hamda kech boshlanuvchi shakllarini farqlash.
- Asosiy sabablarni, klinik alomatlarni va fizikal belgilarni sanab berish; differensial tashxis qatorini bilish.
- EAU va AUA tavsiyalariga muvofiq tashxis algoritmini qoʻllash: alomatlar, takroriy ertalabki testosteron, SHBG, LH/FSH, prolaktin.
- Testosteron almashtirish terapiyasi (TRT) shakllari, koʻrsatmalari, qarshi koʻrsatmalari va monitoringini (gematokrit, PSA, lipidlar) tushuntirish.
- Fertillikni saqlash kerak boʻlganda muqobil yondashuvlarni (hCG, FSH, SERM, aromataza ingibitorlari) umumiy darajada bayon qilish.
02
Taʼrif, ICD-10 va klinik ahamiyat
- Erkaklar gipogonadizmi — gipotalamus–gipofiz–moyak oʻqining bir yoki bir necha darajasidagi buzilish tufayli testosteron ishlab chiqarilishi va/yoki spermatogenez yetishmaydigan klinik sindrom (EAU).
- AUA: testosteron yetishmasligi — androgen tanqisligiga mos doimiy alomatlar va belgilar hamda aniq past qon testosteroni bilan qoʻyiladigan klinik tashxis.
- Tashxis faqat laborator qiymatga yoki faqat alomatlarga asoslanmaydi: mos klinika va takroriy tasdiqlangan past testosteron — ikkalasi ham shart.
- ICD-10: E29.1 (moyak gipofunksiyasi), E23.0 (gipogonadotrop gipogonadizm, gipofiz yetishmovchiligi), Q98 (Klaynfelter sindromi va boshqa jinsiy xromosoma anomaliyalari).
- Kech boshlanuvchi gipogonadizm (LOH) — yosh bilan bogʻliq, tipik alomatlari va past testosteroni bor keksa erkaklardagi shakl; sogʻlom qarishdagi fiziologik pasayishdan ajratiladi.
- Yoshi bilan testosteron asta kamayadi; semizlik, 2-tip diabet, metabolik sindrom va surunkali kasalliklar bilan tez-tez birga uchraydi (tarqalish koʻrsatkichlari mezonlarga qarab farq qiladi).
03
Gipotalamus–gipofiz–moyak oʻqi va testosteron fiziologiyasi
- Gipotalamus GnRH ni pulssimon ajratadi → gipofiz LH va FSH chiqaradi. LH Leydig hujayralarida testosteron sintezini, FSH Sertoli hujayralarida spermatogenezni (ingibin B bilan teskari aloqada) ragʻbatlantiradi.
- Testosteron gipotalamus va gipofizga manfiy teskari aloqa beradi — bevosita va aromatlanish orqali hosil boʻlgan estradiol orqali.
- Qonda testosteronning taxminan 98% i oqsillarga bogʻlangan: SHBG (mustahkam) va albumin (kuchsiz); biologik faol qism — erkin va albuminga bogʻlangan testosteron.
- Sirkadiy ritm: eng yuqori daraja ertalab (yoshi ulgʻaygan sari farq kamayadi), shuning uchun qon ertalab olinadi.
- Toʻqimalarda testosteron 5α-reduktaza orqali dihidrotestosteronga (DHT), aromataza orqali estradiolga aylanadi.
- Moyak ichidagi testosteron qondagidan koʻp marta yuqori va spermatogenez uchun zarur; ekzogen testosteron LH/FSH ni bostirib, moyak ichidagi testosteronni va spermatogenezni kamaytiradi.
04
Gipogonadizm shakllari
| Shakl | Mexanizm | LH / FSH | Misollar |
| Birlamchi (gipergonadotrop) | Moyak (Leydig, Sertoli hujayralari) yetishmovchiligi | Yuqori | Klaynfelter (47,XXY), kriptorxizm, parotit orxiti, torsiya, travma, kimyo- va nurterapiya, orxiektomiya |
| Ikkilamchi (gipogonadotrop) | Gipotalamus–gipofiz buzilishi | Past yoki normaning pastki qismida | Kallman sindromi, gipofiz oʻsmasi, giperprolaktinemiya, gemoxromatoz, opioidlar, anabolik steroidlar, ogʻir kasallik |
| Aralash | Moyak va gipotalamus–gipofiz birga zararlangan | Past, normal yoki biroz yuqori | Keksalik, semizlik va diabet fonida, surunkali kasalliklar |
| Kech boshlanuvchi (LOH) | Yoshga bogʻliq; birlamchi, ikkilamchi yoki aralash mexanizm | Koʻpincha past yoki normal | Keksa erkakda alomatlar + takroriy past testosteron; boshqa sabablar istisno qilingach |
05
Sabablar va xavf omillari
- Birlamchi: kriptorxizm va moyak atrofiyasi, Klaynfelter sindromi (47,XXY), orxit (parotit), moyak torsiyasi yoki travmasi, kimyoterapiya va radioterapiya, ikki tomonlama orxiektomiya, jigar va buyrakning ogʻir kasalliklari.
- Ikkilamchi (tugʻma): Kallman sindromi (anosmiya + gipogonadotrop gipogonadizm), izolyatsiyalangan GnRH tanqisligi.
- Ikkilamchi (orttirilgan): gipofiz va gipotalamus oʻsmalari (prolaktinoma), infiltrativ jarayonlar, bosh jarohati, nur terapiyasi, gemoxromatoz, giperprolaktinemiya.
- Funksional sabablar: semizlik, metabolik sindrom, 2-tip diabet, uyqu apnoesi, surunkali kasalliklar, keskin ozish va kaloriya tanqisligi.
- Dorilar: opioidlar, glyukokortikoidlar, anabolik-androgen steroidlar, GnRH analoglari (androgen deprivatsiyasi), ketokonazol, antiandrogenlar.
- Anabolik steroidlarni suiisteʼmol qilish tez uchraydigan funksional ikkilamchi gipogonadizm sababi: endogen testosteron va spermatogenez bostiriladi.
- Faqat yosh gipogonadizm tashxisini qoʻymaydi: alomatlar va laborator tasdiq kerak.
06
Klinik koʻrinish: alomatlar va belgilar
- Jinsiy alomatlar (eng xos): libidoning pasayishi, ertalabki va spontan erektsiyalarning kamayishi, erektil disfunksiya; eyakulyat hajmi kamayishi mumkin.
- Nojinsiy alomatlar: charchoq, kayfiyat pasayishi, asabiylashish, diqqat va xotira buzilishi, uyqu buzilishi, issiqlik toʻlqinlari (ogʻir hollarda).
- Obyektiv belgilar: mushak massasi va kuchining kamayishi, markaziy semizlik, tana va yuz tuklarining kamayishi, ginekomastiya, moyaklarning kichik va yumshoq boʻlishi.
- Uzoq muddatli oqibatlar: suyak zichligining pasayishi (osteopeniya, osteoporoz), yengil normositar anemiya, metabolik oʻzgarishlar.
- Balogʻatgacha boshlansa: balogʻatning kechikishi, evnuxoid tana nisbati, tashqi jinsiy aʼzolarning kam rivojlanishi.
- Alomatlar nospetsifik: soʻrovnomalar (ADAM, AMS) skrining uchun ishlatiladi, ammo tashxis qoʻymaydi.
07
Laborator tashxis: qoidalar va chegaralar
- Umumiy testosteronni (total T) ertalab (taxminan 07:00–11:00) oʻlchang; kamida ikki alohida kunda takrorlang (EAU, AUA).
- Chegara: EAU — umumiy T ~12 nmol/L (≈350 ng/dL) dan past boʻlsa davolashni koʻrib chiqish mumkin; AUA 2018 — umumiy T <300 ng/dL (≈10,4 nmol/L). Aniq chegara usul va laboratoriyaga bogʻliq.
- Chegaraviy qiymatlarda yoki SHBG oʻzgargan holatlarda (semizlik, diabet — past; qarilik, jigar kasalligi, gipertireoz — yuqori) SHBG ni oʻlchab, erkin testosteronni hisoblang (Vermeulen) yoki muvozanatli dializ bilan aniqlang.
- Oʻtkir kasallik, ogʻir stress, keskin ozish va baʼzi dorilar paytida natija notoʻgʻri past boʻlishi mumkin; usul sifati ham muhim.
- Past T tasdiqlansa: LH va FSH (birlamchi va ikkilamchini ajratish), prolaktin (ayniqsa libido past va LH past boʻlsa), kerak boʻlsa TSH, ferritin va transferrin saturatsiyasi (gemoxromatoz).
- Qoʻshimcha: gemoglobin/gematokrit, PSA (≥40 yosh) va DRE, HbA1c, lipidlar; fertillik istagi boʻlsa — davolashdan oldin spermogramma; uzoq davom etgan boʻlsa — DXA.
- Klaynfelter shubhasi (kichik qattiq moyaklar, yuqori LH/FSH) — karyotip; ikkilamchi shaklda juda past T, yuqori prolaktin, bosh ogʻrigʻi yoki koʻrish buzilishi boʻlsa — gipofiz MRT.
08
Laborator natijalarni talqin qilish
| Umumiy T | LH / FSH | Talqin | Keyingi qadam |
| Past (takroriy) | Yuqori | Birlamchi gipogonadizm | Karyotip (shubha boʻlsa), sabab izlash, fertillik masalasi, davolash |
| Past (takroriy) | Past yoki normaning pastki qismida | Ikkilamchi gipogonadizm | Prolaktin, TSH, ferritin; dorilarni koʻrib chiqish; kerak boʻlsa gipofiz MRT |
| Past + prolaktin yuqori | Past | Giperprolaktinemiya (prolaktinoma, dorilar) | Prolaktinni takrorlash, gipofiz MRT, endokrinolog |
| Chegaraviy (≈8–12 nmol/L) | Turlicha | Noaniq; SHBG taʼsiri mumkin | SHBG va erkin T; takroriy oʻlchash; alomatlarga qarab qaror |
| Normal | Yuqori | Kompensatsiyalangan (subklinik) gipogonadizm | Kuzatuv; testosteron odatda belgilanmaydi |
| Normal | Normal | Alomatlar boshqa sabab bilan | Differensial tashxis: depressiya, apnoe, qalqonsimon bez va boshqalar |
09
Differensial tashxis va yondosh holatlar
- Depressiya va xavotir buzilishlari alomatlari bilan oʻxshash; ikkalasi birga ham uchraydi.
- Obstruktiv uyqu apnoesi va surunkali uyqu yetishmasligi charchoq va libidoni pasaytiradi, testosteronni ham kamaytiradi.
- Gipotireoz va gipertireoz, Kushing sindromi, giperprolaktinemiya, anemiya, surunkali jigar va buyrak kasalliklari.
- Dorilar: opioidlar, glyukokortikoidlar, antidepressantlar, antiandrogenlar, 5α-reduktaza ingibitorlari (libido va erektsiyaga taʼsir), anabolik steroidlar.
- Erektil disfunksiya koʻpincha qon tomir, neyrogen yoki psixogen sabablarga bogʻliq va testosteron normal boʻlsa ham uchraydi.
- Semizlik va metabolik sindrom testosteronni pasaytiradi (funksional shakl); vazn kamayishi bilan qisman tiklanishi mumkin.
- Kuchli stress, haddan tashqari mashq, alkogol va giyohvand moddalar.
10
Algoritm: gumon qilingan testosteron yetishmasligida tashxis
- Anamnez: libido, erektsiyalar, charchoq, kayfiyat, uyqu; dorilar (opioidlar, steroidlar), jarrohlik va travma, balogʻat tarixi, fertillik rejalari.
- Obyektiv: BMI, bel aylanasi, ginekomastiya, tana tuklari, moyak hajmi va konsistensiyasi, prostata (DRE), arterial bosim.
- Ertalab (07:00–11:00) umumiy testosteron; past boʻlsa kamida bir marta takrorlang (oʻtkir kasallik paytida emas).
- Chegaraviy yoki SHBG oʻzgargan boʻlsa — SHBG va erkin testosteron.
- Past T tasdiqlansa — LH, FSH, prolaktin; kerak boʻlsa TSH, ferritin va transferrin saturatsiyasi, HbA1c.
- Shaklni aniqlang: birlamchi (LH/FSH yuqori) yoki ikkilamchi (past/normal); koʻrsatma boʻlsa karyotip yoki gipofiz MRT.
- Qaytar omillarni davolang; fertillik istagi boʻlsa spermogramma va maxsus yondashuv.
- TRT oldidan: gematokrit, PSA/DRE, lipidlar; qarshi koʻrsatmalarni istisno qiling va xavf–foydani bemor bilan muhokama qiling.
- Maqsad: alomatlarni yengillashtirish, jinsiy funksiya, mushak va suyak holatini yaxshilash; ikkilamchi va funksional shakllarda avval sababga taʼsir qilish.
- Hayot tarzi: semizlarda vazn kamayishi, jismoniy faollik, uyqu va alkogolni cheklash testosteronni birmuncha oshirib, metabolik xavfni kamaytiradi.
- Sababni davolash: opioid yoki steroidni bekor qilish/kamaytirish, uyqu apnoesini davolash, diabet va qalqonsimon bez kasalligini nazorat qilish, prolaktinomani dopamin agonistlari bilan davolash.
- TRT alomatlar va takroriy tasdiqlangan past testosteron boʻlsa hamda fertillik rejasi boʻlmasa koʻrsatiladi (EAU, AUA).
- Maqsad — qon testosteronini fiziologik (oʻrta meʼyoriy) oraliqda ushlash; dozani ortiqcha oshirish foyda bermaydi, xavfni oshiradi.
- TRT dan kutiladigan foyda: libido va erektsiyalar yaxshilanishi, kayfiyat va energiyaning yengil–oʻrtacha oshishi, mushak massasi va suyak zichligi; PDE5 ingibitori bilan birga samara kuchayishi mumkin.
- 3–6 oy ichida alomatlar yaxshilanmasa, tashxis va davolash maqsadini qayta koʻrib chiqing.
12
Testosteron almashtirish terapiyasi shakllari
| Shakl | Qoʻllash | Afzalliklari | Kamchiliklari va xavflar |
| Mushak ichiga, qisqa taʼsirli efirlar (enantat, tsipionat) | Odatda 1–2 haftada bir | Arzon; dozani sozlash oson | Eng yuqori va eng past darajalar tebranishi (kayfiyat, energiya); eritrotsitoz xavfi nisbatan koʻproq |
| Mushak ichiga, uzun taʼsirli undekanoat | Dastlabki yuklamadan keyin taxminan 10–14 haftada bir | Barqaror daraja; kam yuboriladi | Kam uchraydigan oʻpka yogʻ mikroemboliyasi va anafilaksiya (kuzatuv); taʼsirini tezda toʻxtatib boʻlmaydi |
| Teri geli | Kuniga bir marta | Fiziologik kunlik ritmga yaqin; dozani sozlash oson | Boshqalarga (ayol, bola) teri orqali oʻtish xavfi; teri tirnashishi |
| Teri plastiri | Kuniga bir marta | Barqaror darajalar | Teri reaksiyalari koʻp uchraydi |
| Ichiladigan undekanoat | Kuniga 2 marta, ovqat bilan | Qulay shakl | Arterial bosim oshishi mumkin; darajalar tebranadi; bosimni nazorat qilish kerak |
| Teri ostiga implantlar (pellet) | Taxminan 3–6 oyda bir (baʼzi mamlakatlarda) | Uzoq taʼsir | Kichik jarrohlik muolajasi: infeksiya, implantning chiqib ketishi; kam qoʻllanadi |
- Baholash jadvali (umumiy): boshlangandan 3, 6 va 12 oy, keyin yiliga bir marta — alomatlar, nojoʻya taʼsirlar, testosteron, gematokrit, PSA va DRE.
- Testosteron darajasi: maqsad — oʻrta meʼyoriy oraliq; namuna vaqti shaklga bogʻliq (mushak ichiga yuboriladigan shakllarda doza oraligʻining oʻrtasi yoki oxirida; gelda dozadan bir necha soat keyin).
- Gematokrit/gemoglobin: Hct >54% boʻlsa davolashni vaqtincha toʻxtating yoki dozani kamaytiring, sababni (apnoe, chekish, yuqori doza) izlang, shaklni almashtirish yoki flebotomiyani koʻrib chiqing.
- PSA va DRE: boshlashdan oldin va nazorat paytida (EAU, AUA); PSA keskin oshsa (masalan, 12 oyda >1,4 ng/mL) yoki >4 ng/mL boʻlsa — urologik baholash.
- Lipidlar, HbA1c, arterial bosim, vazn; boshlanishda suyak zichligi past boʻlsa — DXA ni davriy takrorlash.
- Natija boʻlmasa: qabul qilish tartibini tekshiring, shaklni almashtiring, tashxisni qayta koʻrib chiqing.
- Bemorga: TRT odatda uzoq muddatli; toʻxtatilsa endogen ishlab chiqarish sekin tiklanadi, alomatlar qaytishi mumkin.
14
Qarshi koʻrsatmalar va ehtiyot choralari
- Asosiy qarshi koʻrsatmalar: faol (davolanmagan) prostata raki; erkaklarda koʻkrak bezi raki; Hct >54%; fertillikni saqlash istagi. Davolangan prostata raki — faqat onkourolog bilan kelishilgan holda.
- Ehtiyotkorlik: davolanmagan ogʻir uyqu apnoesi; nazorat qilinmagan yurak yetishmovchiligi; yaqinda (taxminan 3–6 oy) miokard infarkti yoki insult; tromboemboliya anamnezi; ogʻir LUTS.
- PSA oshgan yoki prostatada tugun aniqlangan boʻlsa — avval urologik tekshiruv.
- 17α-alkillangan peroral androgenlar (metiltestosteron) jigarga zarar beradi — TRT uchun tavsiya etilmaydi.
- Anabolik steroid qabul qilayotgan erkaklarda yoki kontratseptiv sifatida testosteron qoʻllash koʻrsatma emas.
- Fertillik: TRT gonadotropinlarni bostirib, sperma sonini keskin kamaytiradi (koʻpincha azoospermiya) — davolashdan oldin muhokama qiling; tiklanish bir necha oy davom etishi mumkin.
15
TRT xavflari va xavfsizlik maʼlumotlari
- Eritrotsitoz (gematokritning oshishi) — eng tez-tez uchraydigan nojoʻya taʼsir; mushak ichiga yuboriladigan shakllarda va keksalarda koʻproq.
- Spermatogenezning bostirilishi, moyak hajmining kamayishi, bepushtlik; ginekomastiya va mastalgiya (aromatlanish), akne, yogʻli teri, suyuqlik ushlanishi.
- Uyqu apnoesi yomonlashishi mumkin; venoz tromboembolik hodisalar xavfi haqida ehtiyotkorlik (ayniqsa eritrotsitozda).
- Prostata: TRT prostata raki chaqirishi isbotlanmagan, lekin mavjud saratonni qoʻzgʻatishi mumkin; PSA va DRE nazorati shart. Koʻpchilikda BPH-LUTS yomonlashmaydi.
- Yurak–qon tomir: yirik tadqiqotda (TRAVERSE, 2023) yuqori xavfli gipogonad erkaklarda yirik yurak–qon tomir hodisalari ortmadi; boʻlmacha fibrillyatsiyasi, buyrak shikastlanishi va oʻpka emboliyasi biroz koʻproq edi.
- Teri geli oila aʼzolariga (ayollar, bolalar) tasodifan oʻtishi mumkin: gelni surtgach qoʻllarni yuvish, joyni yopish.
- Suprafiziologik dozalardagi anabolik steroidlar TRT emas: ular spermatogenez, jigar, lipidlar va yurakka jiddiy zarar beradi.
16
Fertillikni saqlash: hCG, FSH, SERM va aromataza ingibitorlari
- Muammo: ekzogen testosteron LH/FSH ni bostirib, spermatogenezni kamaytiradi — fertillikni xohlovchi erkaklarda TRT berilmaydi.
- Ikkilamchi (gipogonadotrop) gipogonadizm va fertillik istagi: gonadotropin terapiyasi — hCG (LH vazifasini bajaradi, Leydig hujayralarini ragʻbatlantiradi), kerak boʻlsa FSH (rekombinant yoki hMG) qoʻshiladi (EAU).
- SERM (klomifen, tamoksifen) gipotalamus–gipofizda estrogen retseptorlarini bloklab LH/FSH va endogen testosteronni oshiradi; ikkilamchi yoki funksional shaklda off-label qoʻllanadi, dalillar cheklangan.
- Aromataza ingibitorlari (anastrozol, letrozol) estradiol sintezini kamaytirib T/E2 nisbatini oshiradi; estradiol yuqori yoki nisbat past boʻlganda off-label; suyak zichligi pasayishi xavfi bor.
- Birlamchi moyak yetishmovchiligida (gonadotropinlar allaqachon yuqori) hCG va SERM samarasiz; fertillik uchun maxsus yondashuv — androlog, baʼzan mikro-TESE (masalan, Klaynfelter sindromida).
- Davolashni androlog yoki endokrinolog bilan birga rejalashtiring, spermogramma bilan nazorat qiling.
17
Asosiy klinik xulosalar
- Tashxis = mos alomatlar + kamida ikki marta ertalabki past umumiy testosteron; faqat laborator qiymat yoki faqat alomatlar yetarli emas.
- Chegara: EAU ~12 nmol/L (≈350 ng/dL), AUA 300 ng/dL (≈10,4 nmol/L); chegaraviy holatda SHBG va erkin testosteronni baholang.
- LH/FSH shaklni belgilaydi: yuqori — birlamchi, past yoki normal — ikkilamchi; prolaktin va sabab izlash (gemoxromatoz, gipofiz oʻsmasi, dorilar).
- Avval qaytar sabablarni (semizlik, apnoe, opioidlar, diabet) davolang; TRT — tasdiqlangan simptomatik gipogonadizmda va fertillik rejasi boʻlmaganda.
- TRT davomida: gematokrit (>54% — toʻxtatish yoki kamaytirish), PSA/DRE, lipidlar, arterial bosim; baholash 3, 6, 12 oyda, keyin yiliga.
- Qarshi koʻrsatmalar: faol prostata raki, koʻkrak bezi raki, Hct >54%, fertillik istagi.
- Fertillik saqlanishi kerak boʻlsa TRT oʻrniga hCG ± FSH yoki SERM/aromataza ingibitorlari (off-label) — androlog nazoratida.
1Takroriy ertalabki umumiy testosteron past, LH va FSH yuqori. Eng ehtimoliy tashxis?
- Birlamchi gipogonadizm
- Ikkilamchi gipogonadizm
- Kompensatsiyalangan gipogonadizm
- Izolyatsiyalangan giperprolaktinemiya
Javob: A. Past T bilan yuqori LH/FSH moyakning birlamchi yetishmovchiligini bildiradi (masalan, Klaynfelter sindromi).
2Fertillikni saqlashni xohlaydigan, ikkilamchi gipogonadizmli erkakda qaysi yondashuv mos?
- Teri geli bilan testosteron
- Mushak ichiga testosteron undekanoat
- hCG (± FSH) yoki SERM
- Anabolik steroidlar
Javob: C. Ekzogen testosteron spermatogenezni bostiradi; gonadotropinlar yoki SERM endogen ishlab chiqarishni va spermatogenezni qoʻllab-quvvatlaydi.
3TRT paytida qaysi gematokrit qiymatida davolashni vaqtincha toʻxtatish yoki dozani kamaytirish kerak?
- Hct >45%
- Hct >50%
- Hct >54%
- Hct >60%
Javob: C. Hct >54% eritrotsitoz xavfini bildiradi; sabab izlanadi, doza kamaytiriladi yoki davolash toʻxtatiladi.
4Quyidagilardan qaysi biri testosteron almashtirish terapiyasiga qarshi koʻrsatma?
- Faol (davolanmagan) prostata raki
- 2-tip qandli diabet
- Semizlik
- Yengil depressiya
Javob: A. Faol prostata raki — qarshi koʻrsatma; diabet va semizlik esa funksional gipogonadizm sababi boʻlib, TRT ga toʻsiq emas.
5SHBG ortgan keksa erkakda umumiy T chegaraviy. Qaysi koʻrsatkich biologik faol testosteronni aniqroq baholaydi?
- PSA
- Hisoblangan erkin testosteron
- Prolaktin
- Gematokrit
Javob: B. SHBG umumiy T ni oʻzgartiradi; erkin T (Vermeulen formulasi yoki muvozanatli dializ) biologik faol qismni aniqroq koʻrsatadi.
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA Testosterone Deficiency, 2018
- AUA/ASRM Male Infertility, 2020
- Williams Textbook of Endocrinology, 14th ed., 2020
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
- ICD-10 (WHO)
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (464 KB)