Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Andrologiya · Shifokorlar uchun

Erkaklar bepushtligi: tashxis va davolash

Erkaklar bepushtligining tasnifi, WHO 2021 boʻyicha sperma tahlili, tekshiruv algoritmi, azoospermiya, ART va jarrohlik yoʻli bilan spermatozoid olish usullari.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

27 slayd · 595 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Erkaklar bepushtligi: tashxis va davolash
01

Taqdimot maqsadlari

  • Erkaklar bepushtligining taʼrifi va etiologik tasnifini (pretestikulyar, testikulyar, posttestikulyar) bilish
  • WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha sperma tahlilining quyi referens chegaralari va terminologiyasini izohlash
  • Bepusht erkakni bosqichma-bosqich tekshirish algoritmini qoʻllash: anamnez, koʻrik, gormonlar, genetika, tasvirlash
  • Obstruktiv va noobstruktiv azoospermiyani farqlash
  • Davolash variantlarini (sababni bartaraf etish, gormonal terapiya, ART, spermatozoid olish) tanlash va juftlikka maslahat berish
02

Taʼrif va epidemiologiya

  • Bepushtlik (infertilitas) — 12 oy davomida muntazam, himoyalanmagan jinsiy aloqada homiladorlik boʻlmasligi (WHO, EAU). Birlamchi — hech qachon homiladorlik boʻlmagan; ikkilamchi — oldin boʻlgan.
  • Taxminan 15% juftlik bepushtlikka duch keladi; juftliklarning taxminan yarmida erkak omili bor (yolgʻiz yoki ayol omili bilan birga).
  • Bepushtlik — juftlik muammosi: erkak va ayol bir vaqtda baholanadi; ayol yoshi natijaga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi.
  • Erkak omilining bir qismida sabab aniqlanmaydi (idiopatik); bir qismi davolanadigan holatlar bilan bogʻliq.
  • Bepushtlik boshqa kasallikning belgisi boʻlishi mumkin: moyak oʻsmasi, gipogonadizm, genetik sindromlar — shuning uchun tekshiruv toʻliq boʻlishi shart.
  • Ayol yoshi katta (taxminan 35 dan yuqori) yoki maʼlum xavf omillari boʻlsa, tekshiruv 12 oyni kutmasdan boshlanadi.
03

Spermatogenez va gormonal boshqaruv

  • Gipotalamus GnRH ajratadi → gipofiz LH va FSH chiqaradi. LH Leydig hujayralarida testosteron sintezini, FSH Sertoli hujayralari orqali spermatogenezni qoʻllab-quvvatlaydi.
  • Spermatogenez urugʻ hosil qiluvchi naychalarda (tubuli seminiferi): spermatogoniy → spermatotsit → spermatida → spermatozoid. Naychalar ichidagi testosteron qondagidan ancha yuqori.
  • Spermatogenezning toʻliq sikli taxminan 74 kun; epididimisda yetilish yana bir necha kun oladi. Shu sababli taʼsirning natijasi spermogrammada taxminan 3 oydan keyin baholanadi.
  • Inhibin B (Sertoli hujayralari) FSH ni teskari aloqa orqali bostiradi: spermatogenez buzilganda FSH odatda oshadi.
  • Moyak harorati tana haroratidan past boʻlishi kerak; uzoq issiqlik taʼsiri, kriptorxizm va varikotsele spermatogenezni buzadi.
  • Ekzogen testosteron va anabolik steroidlar LH/FSH ni bostirib, spermatogenezni toʻxtatadi (qaytar, lekin tiklanish oylar oladi).
04

Etiologiya tasnifi

GuruhMexanizmAsosiy sabablar
Pretestikulyar (gipotalamo-gipofizar) Gonadotropinlar yetishmasligi, endokrin buzilishlar Kallman sindromi, gipofiz oʻsmalari, giperprolaktinemiya, anabolik steroidlar
Testikulyar Moyak parenximasining birlamchi shikastlanishi Klinefelter (47,XXY), Y-mikrodeletsiya, kriptorxizm, varikotsele, orxit, ximio- va nur terapiyasi
Posttestikulyar Yoʻllar obstruksiyasi, ejakulyatsiya va spermatozoid funksiyasi buzilishi CBAVD, vazektomiya, infeksiyadan keyingi obstruksiya, retrograd ejakulyatsiya, siliar diskineziya
Idiopatik Standart tekshiruvda sabab topilmaydi Spermogramma anomal, gormonlar va koʻrik normal; genetik omillar boʻlishi mumkin
05

Anamnez va obyektiv koʻrik

  • Anamnez: bepushtlik muddati, avvalgi homiladorliklar, jinsiy aloqa chastotasi va vaqti, erektil va ejakulyator funksiya.
  • Bolalik va oʻsmirlik: kriptorxizm, moyak buralishi (torsiya), epidemik parotit orxiti (mumps), churra jarrohligi.
  • Infeksiyalar (JYOI, epididimit, prostatit), skrotal va tos jarrohligi, surunkali kasalliklar (diabet, kistoz fibroz), ximio- va radioterapiya.
  • Dorilar va moddalar: testosteron va anabolik steroidlar, sulfasalazin, alkilatlovchi preparatlar; chekish, alkogol, issiqlik taʼsiri (sauna, kasbiy omillar).
  • Obyektiv: BMI, virilizatsiya, ginekomastiya; penis (gipospadiya) va tashqi jinsiy aʼzolar.
  • Moyaklar: hajmi (Prader orxidometri yoki UT), zichligi; epididim; urugʻ yoʻli (vas deferens) borligi — CBAVD ni aniqlash.
  • Varikotsele: tik turgan holatda va Valsalva sinamasi bilan tekshiriladi.
  • Kichik, yumshoq moyak spermatogenez buzilishini koʻrsatadi; hajm normal boʻlsa, obstruksiya ehtimoli ortadi.
06

WHO 2021 (6-nashr): quyi referens chegaralar

KoʻrsatkichQuyi chegaraIzoh
Ejakulyat hajmi 1,4 mL Past hajm: obstruksiya, retrograd ejakulyatsiya, namuna yigʻishdagi xato
Spermatozoidlar konsentratsiyasi 16 mln/mL Chegaradan past — oligozoospermiya
Spermatozoidlarning umumiy soni 39 mln (ejakulyatda) Konsentratsiya × hajm
Umumiy harakatchanlik (PR + NP) 42% Progressiv + noprogressiv harakatchan
Progressiv harakatchanlik (PR) 30% Chegaradan past — astenozoospermiya
Hayotchanlik (tirik spermatozoidlar) 54% Harakatsiz spermatozoidlar koʻp boʻlsa baholanadi
Normal shakldagi spermatozoidlar 4% Qatʼiy mezonlar boʻyicha; chegaradan past — teratozoospermiya
07

Sperma tahlili: namuna va terminologiya

  • Namuna 2–7 kunlik tiyilishdan keyin, masturbatsiya yoʻli bilan, laboratoriyada olinadi; 1 soat ichida tahlil qilinadi. Natija oʻzgaruvchan: anomaliyada tahlil bir necha hafta oraligʻida takrorlanadi.
  • Normozoospermiya — barcha koʻrsatkichlar chegaradan yuqori. Oligozoospermiya — konsentratsiya yoki umumiy son past. Astenozoospermiya — progressiv harakatchanlik past. Teratozoospermiya — normal shakllar past.
  • Oligoastenoteratozoospermiya (OAT) — uchala koʻrsatkich ham past.
  • Azoospermiya — ejakulyat sentrifugalanganidan keyin ham spermatozoid topilmaydi. Kriptozoospermiya — spermatozoidlar faqat sentrifuga choʻkmasida topiladi.
  • Aspermiya — ejakulyat yoʻq (anejakulyatsiya yoki retrograd ejakulyatsiya). Nekrozoospermiya — tirik spermatozoidlar kam. Leykotsitospermiya — leykotsitlar 1 mln/mL dan koʻp.
  • Bitta anomal natija tashxis emas. Chegaradan past qiymat fertillikni inkor qilmaydi, normal natija esa uni kafolatlamaydi.
  • DNK fragmentatsiyasi va antisperm antitanachalar — tanlangan holatlarda (takroriy homila tushishi, sababi nomaʼlum bepushtlik).
08

Bepusht erkakni tekshirish algoritmi

  1. Juftlikni birga baholang: ayol yoshi, ovulyatsiya, naychalar holati; erkakni kechiktirmasdan tekshiring.
  2. Anamnez va obyektiv koʻrik (moyak hajmi, vas deferens, varikotsele).
  3. Sperma tahlili (WHO 2021); anomaliya boʻlsa — takroriy tahlil.
  4. Anomal natijada: FSH, LH, umumiy testosteron; libido past yoki testosteron past boʻlsa — prolaktin ham.
  5. Azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiya (odatda <5 mln/mL): kariotip va Y-xromosoma AZF mikrodeletsiyasi; CBAVD shubhasida — CFTR.
  6. Skrotal UT (Doppler); past hajmli kislotali azoospermiyada — TRUS; past hajm yoki aspermiyada — ejakulyatdan keyingi siydik tahlili.
  7. Natijaga koʻra sababni aniqlang va davolash yoʻnalishini tanlang.
09

Gormonal profil va uning talqini

HolatFSH / LHTestosteronIzoh
Birlamchi testikulyar yetishmovchilik FSH ↑, LH ↑ yoki N ↓ yoki N Klinefelter, kriptorxizm, orxit, ximioterapiya
Gipogonadotrop gipogonadizm FSH ↓, LH ↓ ↓ Kallman sindromi, gipofiz kasalliklari, anabolik steroidlar
Izolyatsiyalangan spermatogenez buzilishi FSH ↑ yoki N, LH N N Sertoli-hujayrali sindrom, spermatogenez toʻxtashi
Obstruktiv azoospermiya FSH, LH N N Moyak hajmi normal; normal FSH noobstruktiv sababni toʻliq inkor qilmaydi
Giperprolaktinemiya FSH/LH ↓ yoki N ↓ Prolaktinoma, dorilar, gipotireoz
10

Genetik va instrumental tekshiruvlar

  • Kariotip: azoospermiya yoki ogʻir oligozoospermiyada. Eng koʻp uchraydigan xromosoma sababi — Klinefelter sindromi (47,XXY); Robertson translokatsiyalari ham uchraydi.
  • Y-xromosoma AZF (a, b, c) mikrodeletsiyasi: NOA va ogʻir oligozoospermiyada. AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid olish deyarli samarasiz; AZFc da topilishi mumkin, delesiya oʻgʻil bolalarga oʻtadi.
  • CFTR: CBAVD (vas deferens tugʻma yoʻqligi) bor erkakda va uning sherigida tekshiriladi; ikkalasi tashuvchi boʻlsa, bolada kistoz fibroz xavfi bor.
  • Skrotal UT: moyak hajmi, varikotsele, mikrolitiaz, oʻsma (bepusht erkaklarda moyak oʻsmasi xavfi yuqoriroq), epididim kengayishi.
  • TRUS: ejakulyator yoʻllar obstruksiyasi (kista, kengaygan urugʻ pufakchalari, kalsifikatsiya) — past hajmli, kislotali pH li azoospermiyada.
  • Ejakulyatdan keyingi siydik tahlili: past hajm yoki aspermiyada retrograd ejakulyatsiyani aniqlaydi (siydikda spermatozoidlar).
  • Moyak biopsiyasi diagnostik maqsadda kam qoʻllanadi; odatda spermatozoid olish bilan birga bajariladi.
11

Azoospermiya: obstruktiv va noobstruktiv shakllar

BelgiObstruktiv (OA)Noobstruktiv (NOA)
Mexanizm Spermatogenez saqlangan, yoʻllar oʻtkazmaydi Spermatogenez buzilgan (birlamchi yoki gipogonadotrop)
Moyak hajmi, FSH Odatda normal Hajm koʻpincha kichik, FSH koʻpincha ↑ (har doim emas)
Ejakulyat hajmi va pH CBAVD yoki ejakulyator yoʻl obstruksiyasida hajm past, pH kislotali Odatda normal
Sabablari CBAVD, vazektomiya, infeksiya, jarrohlikdan keyingi chandiq Klinefelter, AZF delesiyasi, kriptorxizm, gonadotoksinlar, idiopatik
Qoʻshimcha tekshiruv Skrotal UT, TRUS, CFTR Kariotip, AZF, gormonlar
Spermatozoid olish Deyarli har doim muvaffaqiyatli (PESA, MESA, TESA) Micro-TESE; natija gistologiya va genetikaga bogʻliq
12

Davolash: sababni bartaraf etish va gormonal terapiya

  • Davolanadigan omillar: giperprolaktinemiya (dopamin agonistlari), tasdiqlangan infeksiya, bepushtlikka olib keluvchi dorilar va anabolik steroidlarni bekor qilish.
  • Klinik varikotsele + anomal sperma + ayol fertilligi saqlangan boʻlsa — varikotselektomiya (alohida taqdimot).
  • Obstruksiya: vazovazostomiya (vazektomiyadan keyin), vazoepididimostomiya, ejakulyator yoʻllarni transuretral rezeksiya qilish; muqobil — spermatozoid olish va ICSI.
  • Retrograd ejakulyatsiya: farmakoterapiya urinib koʻriladi yoki siydikdan spermatozoid ajratib olinib ART qoʻllanadi.
  • Gipogonadotrop gipogonadizm: hCG ± FSH bilan spermatogenez induksiyasi; odatda bir necha oy, koʻpincha 6 oydan ortiq vaqt kerak; prognoz yaxshi.
  • Testosteron terapiyasi fertillikni istagan erkakda qarshi koʻrsatma: u spermatogenezni bostiradi.
  • Idiopatik shakl: FSH, antiestrogenlar (klomifen), aromataza ingibitorlari — empirik (off-label), dalillar cheklangan.
13

Jarrohlik yoʻli bilan spermatozoid olish usullari

UsulMohiyatiAsosiy koʻrsatma
PESA Epididimisdan teri orqali igna aspiratsiyasi Obstruktiv azoospermiya; oddiy usul
MESA Mikrojarrohlik epididimal aspiratsiya OA (masalan, CBAVD); koʻp miqdor, kriokonservatsiyaga qulay
TESA Moyakdan teri orqali igna aspiratsiyasi OA; NOA da samarasi past
TESE Moyakdan ochiq biopsiya (konventsional) OA va NOA
Micro-TESE Operatsion mikroskop ostida spermatozoidli naychalarni tanlab olish NOA: eng yuqori samara, toʻqima kamroq yoʻqotiladi
14

Yordamchi reproduktiv texnologiyalar (ART)

  • IUI (intrauterin inseminatsiya): yengil erkak omilida; ayolda ovulyatsiya va ochiq naychalar boʻlishi shart; tayyorlangan (yuvilgan) sperma ishlatiladi.
  • IVF: spermatozoidlar oositni oʻzi urugʻlantiradi; oʻrtacha buzilishlarda qoʻllanadi.
  • ICSI (spermatozoidni oositga kiritish): ogʻir oligo-, asteno-, teratozoospermiya, kriptozoospermiya, jarrohlik yoʻli bilan olingan spermatozoidlar (OA va NOA), IVF da urugʻlanmagan holatlar.
  • NOA da micro-TESE + ICSI bilan biologik ota boʻlish mumkin; imkoniyat gistologiyaga, genetikaga va ayol yoshiga bogʻliq, kafolat berilmaydi.
  • Ayol yoshi natijani hal qiladi: ayol yoshi katta boʻlsa, ART kechiktirilmaydi.
  • Genetik xavflar: AZFc delesiyasi, CFTR, xromosoma anomaliyalari bolalarga oʻtishi mumkin — genetik maslahat, kerak boʻlsa preimplantatsion genetik tashxis (PGT).
  • Yuqori DNK fragmentatsiyasida testikulyar spermatozoid ishlatish — dalillar cheklangan, tanlangan holatlar.
15

Turmush tarzi va antioksidantlar: dalil darajasi

  • Chekishni toʻxtatish, alkogolni cheklash, giyohvand moddalar va anabolik steroidlardan voz kechish — sperma va umumiy sogʻliq uchun tavsiya etiladi.
  • Semizlik sperma sifati va gormonlar bilan bogʻliq; vazn kamaytirish tavsiya etiladi (sperma koʻrsatkichlariga taʼsiri boʻyicha dalillar cheklangan).
  • Moyak qizishini kamaytirish (sauna, issiq vanna) fiziologik jihatdan asosli, ammo klinik dalillar zaif.
  • Antioksidantlar (vitamin C va E, koenzim Q10, L-karnitin, sink, selen, foliy kislotasi): ayrim tadqiqotlarda sperma koʻrsatkichlari yaxshilangan; homiladorlik va tirik tugʻilish boʻyicha dalillar past sifatli va nomuvofiq.
  • EAU va AUA antioksidantlarni muntazam qoʻllashni kuchli tavsiya qilmaydi — ular empirik hisoblanadi; ortiqcha dozalar xavfsizligi aniq emas.
  • Natijani baholashda spermatogenez sikli (≈ 74 kun) hisobga olinadi: sperma tahlili kamida 3 oydan keyin takrorlanadi.
  • Bemorga haddan tashqari umid bermang; qoʻshimchalar tibbiy davo oʻrnini bosmaydi.
16

Davolash yoʻnalishini tanlash algoritmi

  1. Ayol omili va yoshini hisobga oling: ayol yoshi katta yoki ogʻir ayol omili boʻlsa — kutmasdan ART.
  2. Davolanadigan sabab bormi (varikotsele, gipogonadotrop gipogonadizm, giperprolaktinemiya, infeksiya, dorilar, retrograd ejakulyatsiya)? Ha — etiologik davolash.
  3. Obstruktiv azoospermiya: rekonstruktiv mikrojarrohlik yoki PESA/MESA/TESA + ICSI.
  4. Noobstruktiv azoospermiya: genetik tekshiruv va maslahat → micro-TESE + ICSI; AZFa/AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid olish tavsiya etilmaydi.
  5. Yengil erkak omili: turmush tarzi, sababga yoʻnalgan davo, IUI.
  6. Ogʻir oligo-, asteno-, teratozoospermiya yoki IUI natijasiz: IVF/ICSI.
  7. Natija boʻlmasa: donor sperma yoki farzand asrab olish haqida maslahat; psixologik yordam. Qaror juftlik bilan birga qabul qilinadi.
17

Bemor va juftlikka maslahat

  • Juftlikni birga qabul qiling, aybdor izlamang; bepushtlik erkak uchun stress va jinsiy funksiya buzilishlariga olib kelishi mumkin.
  • Natijani kutish: davolash yoki xavf omilini bartaraf etish taʼsiri taxminan 3 oydan keyin (74 kunlik sikl) spermogrammada baholanadi.
  • Vaqt omili: ayol yoshi hal qiluvchi; samarasiz empirik davolashni uzoq davom ettirmang.
  • Genetik xavflarni va ART bilan bogʻliq savollarni aniq tushuntiring; axborotli rozilik oling.
  • Onkologik davolash (ximio-, radioterapiya), vazektomiya yoki gonadotoksik taʼsir oldidan sperma kriokonservatsiyasini taklif qiling.
  • Bepusht erkakda moyak oʻsmasi, gipogonadizm va tizimli kasalliklarni nazarda tuting.
  • Testosteron terapiyasi va anabolik steroidlarning bepushtlikdagi xavfi haqida ogohlantiring.
  • Donor sperma va farzand asrab olishni hurmat bilan, bosimsiz muhokama qiling.
18

Asosiy klinik xulosalar

  • Bepushtlik — 12 oy himoyalanmagan jinsiy aloqada homiladorlik boʻlmasligi; taxminan yarmida erkak omili bor; juftlik birga baholanadi.
  • Asosiy tekshiruv: anamnez, koʻrik, WHO 2021 boʻyicha sperma tahlili (anomaliyada takroriy), FSH, LH, testosteron.
  • WHO 2021 quyi chegaralari: hajm 1,4 mL, konsentratsiya 16 mln/mL, jami 39 mln, umumiy harakatchanlik 42%, progressiv 30%, hayotchanlik 54%, normal shakl 4%.
  • Azoospermiya va ogʻir oligozoospermiyada kariotip va AZF mikrodeletsiyasi; CBAVD da CFTR; obstruktiv va noobstruktiv shaklni ajrating.
  • Davolanadigan sabablarni (varikotsele, gipogonadotrop gipogonadizm, obstruksiya) birinchi navbatda bartaraf eting; fertillikni istagan erkakka testosteron berilmaydi.
  • Ogʻir erkak omilida ICSI; NOA da micro-TESE eng samarali; AZFa/AZFb toʻliq delesiyasida spermatozoid topilmaydi.
  • Antioksidantlar va turmush tarzi — yordamchi, dalillar cheklangan; natija taxminan 3 oydan keyin baholanadi (spermatogenez ≈ 74 kun).
19

Bilimni tekshirish

1WHO 2021 (6-nashr) boʻyicha spermatozoidlar konsentratsiyasining quyi referens chegarasi qaysi?
  1. 5 mln/mL
  2. 15 mln/mL
  3. 16 mln/mL
  4. 20 mln/mL
  5. 39 mln/mL

Javob: C. 6-nashrda quyi chegara 16 mln/mL (5-persentil); 39 mln — ejakulyatdagi umumiy son.

2Azoospermiya, kichik moyaklar, FSH ↑ — eng ehtimoliy tashxis qaysi?
  1. Obstruktiv azoospermiya
  2. Noobstruktiv (birlamchi testikulyar) azoospermiya
  3. Gipogonadotrop gipogonadizm
  4. Retrograd ejakulyatsiya

Javob: B. Kichik moyak va yuqori FSH spermatogenez birlamchi buzilganini koʻrsatadi; obstruksiyada hajm va FSH odatda normal.

3CBAVD (vas deferens tugʻma ikki tomonlama yoʻqligi) bilan eng koʻp bogʻliq gen qaysi?
  1. SRY
  2. AR
  3. ANOS1 (KAL1)
  4. CFTR

Javob: D. CBAVD koʻpincha CFTR mutatsiyalari bilan bogʻliq; erkak va sherigi tekshiriladi.

4Fertillikni istagan gipogonadotrop gipogonadizmli erkak uchun toʻgʻri davo qaysi?
  1. Testosteron almashtirish terapiyasi
  2. Varikotselektomiya
  3. hCG ± FSH (gonadotropinlar)
  4. Faqat antioksidantlar

Javob: C. Gonadotropinlar spermatogenezni induksiya qiladi; ekzogen testosteron esa uni bostiradi.

5Spermatogenez sikli taxminan qancha davom etadi va bundan qanday amaliy qoida kelib chiqadi?
  1. ≈ 74 kun; natija taxminan 3 oydan keyin baholanadi
  2. ≈ 14 kun; natija 2 haftada baholanadi
  3. ≈ 6 oy; natija 1 yildan keyin baholanadi
  4. ≈ 74 kun; natija darhol baholanadi

Javob: A. Spermatogenez ≈ 74 kun, epididimisdagi yetilish bilan birga taxminan 3 oy; shuning uchun sperma tahlili shu muddatdan keyin takrorlanadi.

6Qaysi holatda spermatozoid olish (micro-TESE) deyarli samarasiz?
  1. AZFc delesiyasi
  2. Klinefelter sindromi
  3. AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasi
  4. Kriptorxizm

Javob: C. AZFa yoki AZFb toʻliq delesiyasida moyakda spermatozoid topilish ehtimoli juda past; AZFc da topilishi mumkin.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • AUA/ASRM Guideline: Male Infertility, 2020
  • WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
  • Williams Textbook of Endocrinology, 14th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (595 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish