Dautov Androlog · Toshkent
UZ RU Qabulga yozilishYozilish

● Seksologiya · Talaba va shifokorlar uchun

Erkak jinsiy disfunksiyalari: tasnifi va umumiy yondashuv

Jinsiy javob sikli, ICD-10, ICD-11 va DSM-5 tasnifi, integratsiyalashgan baholash algoritmi, dori sabablari va davo tamoyillari; yuqori kurs talabalari va shifokorlar uchun.

Muallif: Davron Dautov, androlog-urolog · Toshkent

24 slayd · 494 KB · PowerPoint (.pptx)

Taqdimotning birinchi slaydi: Erkak jinsiy disfunksiyalari: tasnifi va umumiy yondashuv
01

Taqdimot maqsadlari

  • Jinsiy javob siklini (istak, qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya) va uning asosiy modellarini tavsiflash.
  • Erkak jinsiy disfunksiyalarini ICD-10, ICD-11 va DSM-5 boʻyicha tasniflash.
  • Umrbod va orttirilgan, umumiy va vaziyatli, organik, psixogen va aralash belgilarning klinik ahamiyatini tushuntirish.
  • Integratsiyalashgan baholash algoritmini (anamnez, IIEF, PEDT, koʻrik, endokrin va qon tomir tekshiruvi, psixososial va juft omillari) qoʻllash.
  • Jinsiy funksiyaga taʼsir qiluvchi dorilarni tanish va hamroh holatlarning oʻzaro taʼsirini tushunish.
  • Davoning umumiy tamoyillarini va mutaxassisga yuborish mezonlarini bilish.
02

Jinsiy javob sikli va erkaklardagi buzilishlar

FazaAsosiy fiziologiyaTegishli buzilishlar
Istak (libido) Markaziy (gipotalamus, limbik tizim); testosteron va dofamin ragʻbatlantiradi, prolaktin va serotonin tormozlaydi Jinsiy istak pasayishi (HSDD)
Qoʻzgʻalish (arousal) Parasimpatik taʼsir va NO–cGMP yoʻli: kavernoz qon oqimi ortishi, erektsiya Erektil disfunksiya
Plato Qoʻzgʻalishning yuqori darajasi; erektsiya saqlanadi, simpatik faollik ortadi Erektsiyani saqlay olmaslik; ejakulyatsiya nazoratini yoʻqotish (MOE)
Orgazm va ejakulyatsiya Emissiya (simpatik, T10–L2) va ekspulsiya (somatik, S2–S4); orgazm hissi markaziy MOE, kechikkan ejakulyatsiya, anejakulyatsiya, retrograd ejakulyatsiya, anorgazmiya
Rezolyutsiya Simpatik detumessensiya; refrakter davr (yosh bilan uzayadi) Refrakter davrning uzayishi yoshda normal; alohida disfunksiya hisoblanmaydi
03

Jinsiy javob modellari

  • Masters–Johnson: chiziqli toʻrt fazali model — qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya; erkaklarda rezolyutsiyadan keyin refrakter davr boʻladi.
  • Kaplan: uch fazali model — istak, qoʻzgʻalish, orgazm. Istakni alohida faza sifatida kiritdi, shu sababli istak buzilishlari alohida tashxis boʻldi.
  • Basson (doiraviy model, asosan ayollar uchun ishlab chiqilgan): istak baʼzan jinsiy qoʻzgʻalishdan keyin paydo boʻladi (responsiv istak), yaqinlik motivatsiyasi muhim — sherikni tushunishda foydali.
  • Biopsixososial yondashuv: biologik (qon tomir, nerv, gormon), psixologik (xavotir, depressiya, oʻrganilgan tajriba) va ijtimoiy-madaniy hamda juft omillari birgalikda taʼsir qiladi.
  • Amaliy xulosa: bir fazadagi buzilish keyingi fazalarga ham taʼsir qiladi (masalan, ED → xavotir → istak pasayishi).
04

Tasniflash tizimlari: ICD-10, ICD-11, DSM-5

  • ICD-10: psixogen buzilishlar F52 — F52.0 istak yetishmasligi, F52.2 genital javob yetishmasligi, F52.3 orgazm disfunksiyasi, F52.4 MOE. Organik: N52 (erkak ED), N53.1 (ejakulyator disfunksiya).
  • ICD-11: «Jinsiy salomatlik bilan bogʻliq holatlar» alohida bobda; psixogen/organik boʻlinish olib tashlangan, sababiy omillar qoʻshimcha belgi (qualifier) bilan koʻrsatiladi.
  • DSM-5 (erkaklar): erkak gipoaktiv jinsiy istak buzilishi, erektil buzilish, kechikkan ejakulyatsiya, erta (muddatidan oldin) ejakulyatsiya; shuningdek dori yoki modda keltirib chiqargan jinsiy disfunksiya.
  • DSM-5 umumiy mezonlari: simptomlar taxminan 6 oy va undan uzoq, hollarning 75–100% da, klinik ahamiyatli iztirob; boshqa ruhiy kasallik, munosabat nizosi, modda yoki tibbiy holat yaxshiroq tushuntirmasligi kerak.
  • Aniqlovchilar: umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli; ogʻirlik — yengil, oʻrtacha, ogʻir.
  • Genito-pelvik ogʻriq: DSM-5 dagi genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi faqat ayollarga tegishli; erkaklarda jinsiy ogʻriq alohida sabablardan (CP/CPPS, Peyroni kasalligi, ogʻriqli ejakulyatsiya) izlanadi.
05

Erkak jinsiy disfunksiyalari: DSM-5 va ICD

HolatDSM-5ICD-10ICD-11
Jinsiy istak pasayishi Male hypoactive sexual desire disorder F52.0 Hypoactive sexual desire dysfunction
Erektil disfunksiya Erectile disorder N52 (organik); F52.2 (psixogen) Male erectile dysfunction
Muddatidan oldin ejakulyatsiya Premature (early) ejaculation F52.4 Male early ejaculation
Kechikkan ejakulyatsiya Delayed ejaculation N53.1 (organik); F52.3 (psixogen) Male delayed ejaculation
Anorgazmiya / orgazm buzilishi Alohida tashxis yoʻq: kechikkan ejakulyatsiya doirasida F52.3 Orgasmic dysfunction (anorgasmia)
Dori yoki modda keltirib chiqargan Substance/medication-induced sexual dysfunction N52.2 (ED); dori sababi qoʻshimcha kod bilan Sababiy omil belgisi (qualifier) bilan
Genito-pelvik ogʻriq Faqat ayollar uchun (genito-pelvic pain/penetration disorder) F52.6 (organik boʻlmagan dispareuniya) Sexual pain-penetration disorder (ayollar)
06

Aniqlovchilar va ularning klinik maʼnosi

BelgiKlinik maʼnosiNimani oʻylash kerak
Umrbod (birlamchi) Birinchi jinsiy tajribadan boshlab Neyrobiologik, rivojlanish yoki chuqur psixologik omillar; anatomik anomaliyalar
Orttirilgan (ikkilamchi) Normal funksiyadan keyin paydo boʻlgan Kasallik, dori, gormon, munosabat yoki stress — sababni izlang
Umumiy Barcha sheriklar, vaziyatlar va masturbatsiyada ham Organik yoki ogʻir sabab ehtimoli yuqori
Vaziyatli Faqat maʼlum sherik yoki vaziyatda Psixogen va munosabat omillari; organik komponent kamroq
Organik Asta boshlanadi, doimiy; ertalabki erektsiyalar kamaygan Qon tomir, nerv, gormon, dori
Psixogen Keskin boshlanadi, vaziyatga bogʻliq; ertalabki va tungi erektsiyalar saqlangan Xavotir, depressiya, stress, travma, sherik muammolari
Aralash Organik sabab ustiga ishlash xavotiri qoʻshiladi Amaliyotda koʻp uchraydi; ikkala komponent davolanadi
07

Integratsiyalashgan baholash: anamnez va soʻrovnomalar

  • Barcha sohalarni soʻrang: istak, erektsiya, ejakulyatsiya, orgazm, ogʻriq, qoniqish — disfunksiyalar tez-tez birga uchraydi.
  • Boshlanishi va davomiyligi, umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli, masturbatsiyadagi funksiya, ertalabki erektsiyalar.
  • Tibbiy tarix: diabet, gipertoniya, yurak-qon tomir, nevrologik va endokrin kasalliklar; chanoq jarrohligi va nurlanish; siydik simptomlari; dorilar va moddalar.
  • Validatsiyalangan soʻrovnomalar: IIEF (15 savol, 5 soha: erektil funksiya, orgazm, istak, jinsiy aloqadan qoniqish, umumiy qoniqish) va qisqa IIEF-5; MOE uchun PEDT.
  • Qoʻshimcha: depressiya va xavotir skrining (PHQ-9, GAD-7); past testosteron simptomlari uchun AMS kabi shkalalar (tashxis emas, skrining).
  • Soʻrovnoma tashxis oʻrnini bosmaydi — suhbat va tekshiruvni toʻldiradi.
  • Soʻrash texnikasi: ochiq, ayblamaydigan, normallashtiruvchi savollar; maxfiylikni taʼminlang.
08

Integratsiyalashgan baholash algoritmi

  1. Asosiy shikoyatni aniqlang: istak, erektsiya, ejakulyatsiya/orgazm yoki ogʻriq; boshlanishi, davomiyligi, umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli.
  2. Tibbiy, dori, modda va psixososial anamnezni yigʻing; sherik omillarini (sherik funksiyasi, munosabat, farzand rejalari) aniqlang.
  3. Validatsiyalangan soʻrovnomalar: IIEF-5 yoki IIEF, PEDT; depressiya va xavotir skrining.
  4. Obyektiv koʻrik: qon bosimi, BMI, ikkilamchi jinsiy belgilar, jinsiy aʼzo va moyaklar, prostata, nevrologik va periferik qon tomir baholash.
  5. Laboratoriya: glyukoza/HbA1c, lipidlar, ertalabki testosteron; past boʻlsa takror, LG, prolaktin, SHBG; koʻrsatma boʻyicha PSA, TSH.
  6. Organik, psixogen yoki aralash turini belgilang; qaytariladigan sabablarni (dori, alkogol, kasallik) aniqlang.
  7. Davo rejasi: sababiy davo + belgilarga yoʻnaltirilgan davo + psixoseksual yordam; sherik bilan birga.
  8. Kerak boʻlsa mutaxassisga yuboring va kuzatuvni rejalashtiring.
09

Endokrin va qon tomir baholash

  • Past istak va ED da gipogonadizmni tekshiring: ertalab (taxminan 7–11 soat) umumiy testosteron, ikki marta tasdiqlash; AUA: 300 ng/dL dan past qiymat past hisoblanadi.
  • Testosteron past boʻlsa: LG, FSH (birlamchi va ikkilamchi gipogonadizmni farqlash), prolaktin, kerak boʻlsa SHBG va erkin testosteron; ikkilamchi sabab (gipofiz, dorilar, semizlik, opioid) izlang.
  • Giperprolaktinemiya istak va erektsiyani pasaytiradi — prolaktinni tekshiring (dorilar: antipsikotiklar; prolaktinoma).
  • Qalqonsimon bez: gipo- va gipertireoz jinsiy funksiyaga taʼsir qiladi — TSH klinik shubhada.
  • Qon tomir baholash: yurak-qon tomir xavf omillari (qon bosimi, lipidlar, glyukoza, bel aylanasi); ED yurak-qon tomir kasalligining erta belgisi boʻlishi mumkin.
  • Penil dupleks Doppler va tungi penil tumessensiya muntazam emas — tanlangan holatlarda (yosh bemor, jarohat, jarrohlik rejasi, tashxis noaniq).
  • Boshqa: HbA1c (diabet), buyrak va jigar funksiyasi (surunkali kasalliklar), PSA — koʻrsatma bilan.
10

Psixososial va juft omillari

  • Xavotir, depressiya, stress, ish va moliyaviy bosim, travma jinsiy funksiyani pasaytiradi.
  • Ishlash xavotiri va «tomoshabinlik» (spectatoring): bemor oʻz javobini kuzatadi — ED va MOE doirasini kuchaytiradi.
  • Pornografiyadan kelib chiqqan noreal kutilmalar, jinsiy bilimning yetishmasligi, madaniy qarashlar va uyatchanlik.
  • Sherik omillari: sherikning jinsiy funksiyasi (dispareuniya, vaginizm, istak pasayishi, menopauza), munosabat sifati, nizo, muloqot.
  • Sherikdan (bemor roziligi bilan) maʼlumot olish va juft maslahati davoni samaraliroq qiladi.
  • Ogʻir depressiya yoki suitsidal fikr aniqlansa — avval ruhiy holatni barqarorlashtirish va psixiatr bilan hamkorlik.
  • Farzand koʻrish rejalari davoni tanlashga taʼsir qiladi (masalan, testosteron spermatogenezni bostiradi).
11

Jinsiy funksiyaga taʼsir qiluvchi dorilar

Dori guruhiQanday taʼsir qiladiIzoh
SSRI va SNRI Istak pasayishi, kechikkan ejakulyatsiya, anorgazmiya, ED Dapoksetin va kunlik SSRI MOE da ataylab qoʻllanadi
Tiazidlar, beta-blokatorlar, spironolakton ED, baʼzan istak pasayishi ARB va nebivolol odatda neytral hisoblanadi; dorini oʻzboshimchalik bilan toʻxtatmang
5-alfa-reduktaza ingibitorlari (finasterid, dutasterid) Istak pasayishi, ED, ejakulyat hajmining kamayishi Odatda dori toʻxtatilgach kamayadi; baʼzi bemorlarda davom etishi haqida xabarlar bor
Antiandrogenlar va GnRH agonistlari Istak keskin pasayadi, ED, testosteron taqchilligi Prostata saratonida; jinsiy reabilitatsiya va maslahat kerak
Opioidlar Opioid keltirib chiqargan androgen taqchilligi: istak va ED; orgazm kechikishi Testosteronni tekshiring
Antipsikotiklar Prolaktin ortishi (masalan, risperidon): istak, ED, ejakulyator buzilishlar Prolaktinni tekshiring; dorini almashtirish psixiatr bilan
Alfa-blokatorlar (tamsulozin, silodozin) Ejakulyat hajmi kamayishi, retrograd ejakulyatsiya yoki anejakulyatsiya Orgazm saqlanadi; erektsiyaga taʼsiri kam
Alkogol, nikotin, anabolik steroidlar Surunkali ichish — ED, istak pasayishi; anabolik steroidlar — moyak atrofiyasi Anamnezda aniq soʻrang
12

Disfunksiyalarning oʻzaro bogʻliqligi

  • ED va MOE: ED xavotir orqali MOE ni kuchaytiradi (shoshilish); MOE esa takroriy «muvaffaqiyatsizlik» tufayli ED ga olib kelishi mumkin.
  • Past istak va ED: ikkalasida ham gipogonadizm, depressiya, dorilar, diabet umumiy; ED ning oʻzi ham qochish orqali istakni pasaytiradi.
  • Depressiya va jinsiy disfunksiya ikki tomonlama bogʻliq: depressiya istak va erektsiyani pasaytiradi, antidepressantlar esa jinsiy nojoʻya taʼsir beradi.
  • BPH / pastki siydik yoʻllari simptomlari ED va ejakulyator buzilishlar bilan kuchli bogʻliq; BPH dorilari (5-ARI, alfa-blokatorlar) ham taʼsir qiladi.
  • Surunkali prostatit / CPPS: ogʻriq, ED, MOE, ogʻriqli ejakulyatsiya — tez-tez birga uchraydi.
  • Metabolik sindrom, diabet va yurak-qon tomir kasalliklari ED ning umumiy sabablari; xavf omillarini boshqarish jinsiy funksiyaga ham yordam beradi.
  • Juftlik tizimi: bir tomondagi disfunksiya ikkinchisiga taʼsir qiladi — juftlikka birgalikda yondashing.
13

Davolashning umumiy tamoyillari

  • Juftlik bilan ishlang; maʼlumot berish va kutilmalarni belgilash (psixoeducation) davoning birinchi bosqichi.
  • Qaytariladigan sabablarni bartaraf eting: dorilarni qayta koʻrish, turmush tarzi, alkogol va nikotin, vazn, uyqu, diabet va gipertoniya nazorati.
  • Disfunksiyaga yoʻnaltirilgan davo: ED — PDE5 ingibitorlari (keyin ikkinchi va uchinchi qator); MOE — xulq-atvor terapiyasi, mahalliy anestetik, dapoksetin, SSRI; tasdiqlangan gipogonadizm — testosteron.
  • Past istak: sababni (depressiya, gipogonadizm, dori, munosabat) aniqlab davolash; psixoseksual terapiya; testosteron faqat tasdiqlangan past testosteronda.
  • Kechikkan ejakulyatsiya va anorgazmiya: sababchi dorini qayta koʻrish, psixoseksual terapiya; tasdiqlangan farmakologik standart davo cheklangan.
  • Psixoterapiya (kognitiv-xulqiy, juft terapiyasi, sensate focus) barcha toifalarda hamroh yoki asosiy davo boʻlishi mumkin.
  • Bosqichli va kombinatsiyalangan yondashuv: samara, nojoʻya taʼsirlar va bemor qoniqishiga qarab sozlang.
14

Qachon yuborish kerak

  • Urolog-androlog: ikkinchi va uchinchi qator ED davosi, anatomik anomaliya, Peyroni kasalligi, chanoq jarrohligi yoki jarohatidan keyingi buzilishlar, murakkab ejakulyator buzilishlar.
  • Endokrinolog: tasdiqlangan past testosteron (ayniqsa ikkilamchi), giperprolaktinemiya, gipofiz yoki qalqonsimon bez kasalligi, murakkab diabet.
  • Seksolog, psixoterapevt yoki psixiatr: birlamchi psixogen disfunksiya, ogʻir depressiya va xavotir, travma, murakkab juft muammolari.
  • Kardiolog: yuqori yoki aniqlanmagan yurak-qon tomir xavfi; jinsiy faollikdan oldin yurak holatini baholash.
  • Nevrolog: nevrologik belgilar (orqa miya jarohati, koʻp skleroz, neyropatiya).
  • SHOSHILINCH: 4 soatdan uzoq ogʻriqli erektsiya (priapizm), keskin nevrologik belgilar (sfinkter va sezuvchanlik buzilishi), yaqin suitsid xavfi.
15

Asosiy klinik xulosalar

  • Jinsiy javob sikli: istak, qoʻzgʻalish, plato, orgazm, rezolyutsiya; bir fazadagi buzilish boshqalarga ham taʼsir qiladi.
  • Erkaklar uchun DSM-5 toifalari: istak pasayishi, erektil buzilish, kechikkan va erta ejakulyatsiya; ICD-11 psixogen/organik boʻlinishni olib tashlagan.
  • Har bir disfunksiyani aniqlang: umrbod yoki orttirilgan, umumiy yoki vaziyatli, organik, psixogen yoki aralash.
  • Baholash integratsiyalashgan: anamnez, IIEF/PEDT, koʻrik, glyukoza, lipidlar, ertalabki testosteron, psixososial va juft omillari.
  • Dorilarni doimo tekshiring: SSRI, antigipertenziv, 5-ARI, antiandrogen, opioid, antipsikotik, alfa-blokatorlar.
  • Davo juftlik bilan, sababiy va belgilarga yoʻnaltirilgan usullarni psixoseksual yordam bilan birlashtiradi.
  • Yuborish mezonlarini va shoshilinch holatlarni (priapizm, keskin nevrologik belgilar, suitsid xavfi) biling.
16

Oʻzingizni tekshiring

1Kaplan modeli Masters–Johnson modelidan nimasi bilan farq qiladi?
  1. Faqat ayollar uchun ishlab chiqilgan
  2. Istakni alohida faza sifatida kiritgan
  3. Orgazmni inkor qiladi
  4. Rezolyutsiyani uch bosqichga boʻlgan

Javob: B. Kaplan uch fazali modelda (istak, qoʻzgʻalish, orgazm) istakni alohida faza sifatida ajratdi.

2Qaysi holat DSM-5 da erkaklar uchun alohida tashxis hisoblanmaydi?
  1. Erektil buzilish
  2. Kechikkan ejakulyatsiya
  3. Genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi
  4. Erkak gipoaktiv jinsiy istak buzilishi

Javob: C. DSM-5 dagi genito-pelvik ogʻriq/penetratsiya buzilishi faqat ayollarga tegishli.

3Keskin boshlangan, faqat bitta sherik bilan kuzatiladigan va ertalabki erektsiyalar saqlangan ED — bu ehtimol:
  1. Umumiy organik ED
  2. Dori keltirib chiqargan ED
  3. Psixogen vaziyatli ED
  4. Umrbod neyrogen ED

Javob: C. Keskin boshlanish, vaziyatga bogʻliqlik va saqlangan ertalabki erektsiyalar psixogen vaziyatli ED ga xos.

4Qaysi dori guruhi ejakulyat hajmini kamaytirishi va retrograd ejakulyatsiyaga olib kelishi mumkin?
  1. Statinlar
  2. Metformin
  3. Tiazidlar
  4. Alfa-blokatorlar

Javob: D. Tamsulozin va silodozin kabi alfa-blokatorlar ejakulyatsiyaga taʼsir qiladi, erektsiyaga esa kam taʼsir qiladi.

5Past testosteron gumon qilinganda dastlabki tekshiruv qaysi?
  1. Kechqurun bir marta oʻlchash
  2. Ertalabki umumiy testosteron, tasdiqlash uchun takror
  3. Darhol faqat erkin testosteron
  4. Tekshiruvsiz davolash

Javob: B. Testosteron kun davomida oʻzgaradi, shuning uchun ertalabki namuna olinadi va past natija takrorlanadi.

·

Adabiyotlar

  • EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
  • AUA Guideline: Erectile Dysfunction, 2018
  • AUA Testosterone Deficiency, 2018
  • ISSM definition of premature ejaculation, 2014
  • Rosen R.C. et al. IIEF-5, Int J Impot Res, 1999
  • Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
  • Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14th ed., 2020
  • ICD-10 (WHO)

Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.

PPTX yuklab olish (494 KB)

Shu boʻlimdagi boshqa taqdimotlar

Qabulga yozilish