- Moyak, moyak ortigʻi, urugʻ yoʻli va urugʻ tizmasining tuzilishi hamda oʻzaro munosabatlarini tavsiflash
- Skrotum qavatlari va urugʻ tizmasi qobiqlarini qorin devori qavatlari bilan bogʻlash
- Jinsiy aʼzo (penis) boʻlimlari, erektil toʻqimalari, fastsiyalari va erkak uretrasi qismlarini sanab berish
- Moyak va jinsiy aʼzoning arterial, venoz, limfatik oqimi hamda innervatsiyasini bayon qilish
- Anatomik bilimni klinikada qoʻllash: moyak torsiyasi, varikotsele, kriptorxizm, gidrotsele, jinsiy aʼzo sinishi
02
Umumiy tuzilish va rivojlanish (embriologiya)
- Tashqi jinsiy aʼzolar: jinsiy aʼzo (penis) va skrotum. Ichki: moyaklar, moyak ortiqlari, urugʻ yoʻllari, urugʻ pufakchalari, prostata va bulbouretral bezlar.
- Vazifalari: spermatogenez, androgenlar (asosan testosteron) sintezi, spermatozoidlarning tashilishi va yetilishi, eyakulyat hosil boʻlishi.
- Gonada genital tizmadan rivojlanadi: Sertoli hujayralari anti-Myuller gormonini (AMG) ajratib, Myuller yoʻllarining qaytishiga olib keladi, Leydig hujayralari testosteron ishlab chiqaradi.
- Volf (mezonefral) yoʻlidan moyak ortigʻi, urugʻ yoʻli, urugʻ pufakchasi va eyakulyator yoʻl hosil boʻladi; prostata va bulbouretral bezlar urogenital sinusdan rivojlanadi.
- Moyak qorin boshligʻidan chov kanali orqali skrotumga tushadi; unga hamroh boʻlgan qorin parda oʻsigʻi (processus vaginalis) odatda yopiladi.
- Processus vaginalis ochiq qolsa — bilvosita chov churrasi yoki aloqador gidrotsele; tushishning toʻxtashi — kriptorxizm.
03
Skrotum qavatlari va urugʻ tizmasi qobiqlari
| Qavat | Qorin devoridagi manbai | Izoh |
| Skrotum terisi | Qorin va chov terisining davomi | Yupqa, pigmentli, median chok (raphe) bor |
| Dartos fastsiyasi (tunica dartos) | Skarpa va Kollis fastsiyalarining davomi | Silliq mushak, yogʻ yoʻq; skrotum toʻsigʻini hosil qiladi |
| Tashqi urugʻ fastsiyasi | Tashqi qiyshiq mushak aponevrozi | Tashqi chov halqasidan oʻtganda hosil boʻladi |
| Kremaster mushagi va fastsiyasi | Ichki qiyshiq va koʻndalang mushaklar | Termoregulyatsiya; kremaster refleksi (L1–L2) |
| Ichki urugʻ fastsiyasi | Koʻndalang fastsiya (fascia transversalis) | Chuqur chov halqasidan oʻtganda hosil boʻladi |
| Tunica vaginalis | Qorin parda (processus vaginalis) | Parietal va visseral varaq; oraligʻida gidrotsele |
| Tunica albuginea | Moyakning oʻz zich tolali qobigʻi | Orqa chekkada mediastinum testisni hosil qiladi |
04
Moyak (testis): tashqi tuzilishi
- Ellipsoid shaklli juft aʼzo; kattalarda hajmi odatda taxminan 15–25 mL. Chap moyak koʻpincha oʻngdan biroz pastroq joylashadi.
- Oldingi va yon yuzalarini tunica vaginalis (visseral varagʻi) qoplaydi; orqa chekkada u yoʻq — shu yerdan tomirlar va nervlar kiradi, moyak ortigʻi yopishadi.
- Tunica albuginea — zich tolali qobiq; orqa chekkada ichkariga qalinlashib mediastinum testisni hosil qiladi, undan toʻsiqchalar (septula) tarqaladi.
- Toʻsiqchalar moyakni taxminan 200–300 boʻlakchaga (lobuli) ajratadi; har birida 1–3 ta buralgan urugʻ kanalchasi (tubuli seminiferi contorti) bor.
- Qoldiqlar: appendix testis (Myuller yoʻli qoldigʻi) va appendix epididymidis (Volf yoʻli qoldigʻi); appendix torsiyasi bolalarda oʻtkir skrotum sababi boʻlishi mumkin.
- Hajm orxidometr (Prader) yoki UZI bilan baholanadi.
05
Ichki tuzilishi: urugʻ kanalchalari va interstitsiy
- Buralgan urugʻ kanalchalari toʻgʻri kanalchalarga (tubuli recti), soʻng mediastinum ichidagi moyak toʻriga (rete testis) ochiladi.
- Moyak toʻridan taxminan 12–20 ta olib chiquvchi kanalcha (ductuli efferentes) chiqib, moyak ortigʻi boshchasiga quyiladi.
- Kanalcha epiteliysi: Sertoli (yordamchi) hujayralari va spermatogen hujayralar. Sertoli hujayralari orasidagi zich birikmalar qon–moyak toʻsigʻini (blood–testis barrier) hosil qiladi.
- Kanalcha atrofidagi peritubulyar miyoid hujayralar qisqarib, spermatozoidlarni oldinga suradi.
- Interstitsiyda Leydig hujayralari (lyuteinlashtiruvchi gormon — LG taʼsirida testosteron sintezi), qon va limfa tomirlari joylashadi.
- Spermatogenez follikulostimulyatsiyalovchi gormon (FSG) va moyak ichidagi yuqori testosteron darajasiga bogʻliq; urugʻ kanalchalari moyak hajmining katta qismini egallaydi.
06
Moyak ortigʻi va urugʻ yoʻli
- Moyak ortigʻi (epididymis): boshcha (caput), tana (corpus), dum (cauda). Olib chiquvchi kanalchalar bitta kuchli buralgan yoʻlga qoʻshiladi (yoyilsa, uzunligi taxminan 6 m).
- Vazifasi: spermatozoidlarning yetilishi (harakatchanlik va urugʻlantirish qobiliyatini olishi), saqlanishi va tashilishi; dum qismi spermatozoidlar zaxirasi.
- Urugʻ yoʻli (ductus deferens): uzunligi taxminan 30–45 sm, devori qalin mushakli (ichki boʻylama, oʻrta halqasimon, tashqi boʻylama qavat) — paypaslanganda zich «ip» kabi.
- Boʻlimlari: skrotal, chov, tos (retrovezikal) va ampula. Tosda siydik yoʻlini oldindan kesib oʻtadi («koʻprik ostidagi suv») va siydik pufagi orqasiga tushadi.
- Ampula urugʻ pufakchasi yoʻli bilan qoʻshilib, eyakulyator yoʻlni hosil qiladi. Vazektomiya urugʻ yoʻlining skrotal qismida bajariladi.
- Urugʻ yoʻllarining ikki tomonlama tugʻma yoʻqligi (CBAVD) CFTR gen mutatsiyalari bilan bogʻliq; bir tomonlama yoʻqlik koʻpincha shu tomondagi buyrak agenezi bilan birga uchraydi.
07
Urugʻ tizmasi (funiculus spermaticus) tarkibi
- Chuqur chov halqasidan moyakning orqa chekkasigacha choʻziladi; uch qobiq bilan oʻralgan: tashqi urugʻ fastsiyasi, kremaster, ichki urugʻ fastsiyasi.
- Yoʻllar: urugʻ yoʻli (ductus deferens) va processus vaginalis qoldigʻi.
- Arteriyalar: moyak arteriyasi, urugʻ yoʻli arteriyasi, kremaster arteriyasi (pastki epigastral arteriyadan).
- Venalar va limfa: pampiniform chigal (plexus pampiniformis) va limfa tomirlari.
- Nervlar: genitofemoral nervning genital shoxchasi (kremasterga), simpatik tolalar (moyak chigali). Ilioinguinal nerv tizma bilan yonma-yon yursa ham, uning qobiqlari ichida emas.
- Klinik: bilvosita chov churrasi tizma ichida yuradi; torsiyada tizma buraladi; varikotsele va gidrotsele shu sohada paypaslanadi.
08
Qoʻshimcha jinsiy bezlar va yoʻllar
| Tuzilma | Joylashuvi va tuzilishi | Sekreti / vazifasi |
| Urugʻ pufakchalari (vesiculae seminales) | Juft, siydik pufagi orqasida, urugʻ yoʻli ampulasi yonida; orqasida toʻgʻri ichak | Fruktoza, prostaglandinlar, semenogelinlar; eyakulyat hajmining katta qismi |
| Eyakulyator yoʻllar | Ampula va pufakcha yoʻlidan hosil boʻladi; prostata ichidan oʻtadi (taxminan 2 sm) | Prostatik uretraga verumontanum yonida ochiladi |
| Prostata | Siydik pufagi boʻyni ostida, uretraning boshlangʻich qismini oʻrab turadi | Eyakulyatning taxminan chorak qismi: PSA, sitrat, rux, kislotali fosfataza |
| Bulbouretral (Kuper) bezlari | Juft, noʻxat kattaligida, chuqur perineal xaltada; yoʻli bulbar uretraga ochiladi | Tiniq shilimshiq sekret (eyakulyatdan oldingi): moylash, uretra kislotaliligini kamaytirish |
| Uretral (Litre) bezlari | Spongioz uretra shilliq qavatidagi mayda bezlar | Shilimshiq sekret; uretrit paytida infeksiya manbai boʻlishi mumkin |
09
Jinsiy aʼzo (penis): tuzilishi va fastsiyalari
- Boʻlimlari: ildiz (ikki oyoqcha — crura — va bulbus; qov-quymich suyaklari shoxlariga va perineal pardaga mahkamlangan), tana (corpus) va boshcha (glans).
- Erektil toʻqimalar: ikkita gʻovak tana (corpora cavernosa, dorsal) va bitta spongioz tana (corpus spongiosum, ventral; uretrani oʻraydi, distalda glansni hosil qiladi).
- Tunica albuginea gʻovak tanalarni ikki qavatda oʻraydi (ichki halqasimon, tashqi boʻylama); spongioz tana atrofida yupqaroq. Gʻovak tanalar orasida chala toʻsiq bor.
- Fastsiyalar: chuqur Buck fastsiyasi erektil tanalarni oʻraydi (spongioz tanani ventralda alohida); yuza (dartos) fastsiya teri ostida, skrotum dartosi bilan davomli; teri ostida yogʻ deyarli yoʻq.
- Ligamentlar: fundiform va osib turuvchi (suspensor) ligamentlar jinsiy aʼzoni qov simfiziga mahkamlaydi.
- Uretra uzunligi taxminan 18–20 sm; orqa (prostatik va pardali) hamda oldingi (bulbar va penil) qismlarga boʻlinadi.
- Jinsiy aʼzo sinishi: erektsiya paytida gʻovak tana tunica albugineasining yirtilishi — shoshilinch holat, jarrohlik davo kerak.
10
Erkak uretrasi qismlari
| Qism | Anatomik xususiyatlari | Klinik ahamiyati |
| Prostatik | Prostata ichida (taxminan 3–4 sm), eng keng; orqa devorida verumontanum | Prostata giperplaziyasi (BPH) da siqiladi; TUR da orientir |
| Pardali (membranoz) | Perineal parda orqali oʻtadi, tashqi sfinkter bilan oʻralgan; qisqa, mahkam fiksatsiyalangan | Tos suyaklari sinishida shikastlanadi (orqa uretra) |
| Bulbar | Spongioz tana bulbusi ichida; bulbouretral bezlar yoʻli ochiladi | Perineyga tushishda shikastlanadi; striktura eng koʻp shu yerda |
| Osilgan (penil) | Glansgacha; glansda kengayma — fossa navicularis; tashqi teshik (meatus) eng tor joy | Gipospadiya, meatal stenoz |
11
Arterial qon bilan taʼminlanish
- Moyak arteriyasi (a. testicularis) qorin aortasidan buyrak arteriyalaridan pastroqda (taxminan L2 darajasida) chiqadi va urugʻ tizmasi tarkibida chov kanali orqali tushadi.
- Tunica albuginea ostida tarmoqlanib, moyak parenximasini taʼminlaydi; moyak ortigʻi boshchasiga ham shoxcha beradi.
- Qoʻshimcha manbalar: urugʻ yoʻli arteriyasi (yuqori yoki pastki vezikal arteriyadan) va kremaster arteriyasi (pastki epigastral arteriyadan); ular moyak arteriyasi bilan anastomoz hosil qiladi.
- Shu sababli moyak arteriyasi bogʻlansa, kollaterallar hisobiga moyak baʼzan saqlanadi (masalan, baland kriptorxizm jarrohligida).
- Skrotum: oldindan tashqi pudendal arteriyalar (son arteriyasidan), orqadan ichki pudendal arteriyaning perineal shoxchalari.
- Jinsiy aʼzo: ichki pudendal arteriya → umumiy penil arteriya → dorsal arteriya, chuqur (kavernoz) arteriya (spiralsimon arteriyalar orqali erektsiyani taʼminlaydi) va bulbus arteriyasi. Terisini tashqi pudendal arteriyalar taʼminlaydi.
- Qoʻshimcha (aksessor) pudendal arteriyalar uchrashi mumkin; radikal prostatektomiyada erektil funksiya uchun ularni saqlash muhim.
12
Venoz oqim: pampiniform chigal va varikotsele
- Pampiniform chigal — moyak arteriyasini oʻrab turuvchi mayda venalar toʻri; chov kanalida birlashib moyak venasini hosil qiladi.
- Oʻng moyak venasi pastki kovak venaga qiyshiq ochiladi, chap moyak venasi chap buyrak venasiga deyarli toʻgʻri burchak ostida quyiladi.
- Chap tomondagi uzunroq yoʻl, yuqoriroq bosim va chap buyrak venasining siqilishi (nutcracker hodisasi) tufayli varikotsele koʻpincha chapda uchraydi.
- Yakka oʻng tomonlama yoki birdan paydo boʻlgan varikotsele retroperitoneal oʻsma yoki kovak vena trombozini istisno qilishni talab qiladi.
- Qarshi oqimli issiqlik almashinuvi: venoz qon arterial qonni sovutadi; moyak harorati tana haroratidan taxminan 2–4 °C past — spermatogenez uchun muhim.
- Jinsiy aʼzo: yuza dorsal vena (tashqi pudendal va katta oyoq venalariga) va chuqur dorsal vena (prostatik / Santorini chigaliga). Gʻovak tana venalari tunica albuginea ostidan oʻtadi — erektsiyaning venookklyuziv mexanizmi.
- Moyak limfasi urugʻ tizmasi boʻylab koʻtarilib, retroperitoneal (para-aortal va parakaval) limfa tugunlariga boradi — taxminan L1–L2 darajasida, buyrak darvozasi yaqinida.
- Oʻng moyak: avvalo interaortokaval, prekaval va parakaval tugunlar; chap moyak: para-aortal va preaortal tugunlar.
- Klinik ahamiyati: moyak oʻsmalari birinchi navbatda retroperitoneal tugunlarga metastaz beradi, chov tugunlariga emas.
- Skrotum terisi, jinsiy aʼzo terisi va skrotum qobiqlari yuza chov tugunlariga oqadi; glans va chuqur toʻqimalar — chuqur chov va tashqi yonbosh tugunlariga.
- Istisno: oʻsma skrotum terisi yoki tunica vaginalisga oʻtganda, shuningdek oldingi chov jarrohligidan keyin chov tugunlari ham jarayonga qoʻshilishi mumkin.
- Prostata, urugʻ pufakchalari va urugʻ yoʻli limfasi tos tugunlariga (tashqi va ichki yonbosh, obturator) oqadi.
14
Innervatsiya: funksiyalar boʻyicha
| Funksiya | Asosiy nervlar va daraja | Izoh |
| Erektsiya | Parasimpatik: tos ichki nervlari S2–S4 → gʻovak nervlar | Azot oksidi (NO) gʻovak tana silliq mushaklarini boʻshashtiradi |
| Emissiya | Simpatik: T10–L2 (gipogastral nervlar, pastki gipogastral chigal) | Urugʻ yoʻli, pufakchalar va prostata qisqaradi; siydik pufagi boʻyni yopiladi |
| Ekspulsiya va orgazm | Somatik: pudendal nerv (S2–S4) | Bulbospongioz va ishiokavernoz mushaklar ritmik qisqaradi |
| Jinsiy aʼzo sezuvchanligi | Pudendal nerv → jinsiy aʼzo dorsal nervi (S2–S4) | Glans va teri sezuvchanligi |
| Moyak (visseral) | Simpatik T10–L1 (moyak chigali); skrotum: ilioinguinal, genitofemoral (L1–L2), pudendal nervlar | Moyak ogʻrigʻi qorin pastki qismi va belga tarqalishi mumkin |
15
Klinik anatomiya: asosiy holatlar
| Holat | Anatomik asos | Klinik eslatma |
| Moyak torsiyasi (shoshilinch) | Tunica vaginalis moyakni toʻliq oʻraydi («qoʻngʻiroq tili»); urugʻ tizmasi buraladi | Birdan ogʻriq, kremaster refleksi odatda yoʻq; operatsiya soatlar ichida |
| Kriptorxizm | Tushish yoʻlida (koʻpincha chov kanalida) toʻxtab qolish | Bepushtlik va oʻsma xavfi; erta yoshda orxidopeksiya |
| Gidrotsele | Tunica vaginalis varaqlari orasida suyuqlik; bolalarda ochiq processus vaginalis | Transilluminatsiyada yorugʻ oʻtkazadi; oʻsmani istisno qilish uchun UZI |
| Varikotsele | Pampiniform chigal venalarining kengayishi, koʻpincha chapda | Bepushtlik, moyak gipotrofiyasi; Valsalva sinamasida paypaslanadi |
| Epididimit | Uretra va siydik yoʻllaridan urugʻ yoʻli orqali koʻtariluvchi infeksiya | Ortiqning ogʻriqli shishi; yoshlarda koʻpincha JYIO, keksalarda ichak bakteriyalari |
| Jinsiy aʼzo sinishi | Erektsiyada tunica albuginea yirtilishi | Qarsillash, gematoma («baqlajon»), zudlik bilan jarrohlik |
16
Skrotum va moyakni tekshirish: bosqichma-bosqich
- Koʻrik: skrotum terisi, assimetriya, shish, qizarish; bemor tik va yotgan holatda.
- Har bir moyakni ikki qoʻl bilan paypaslash: oʻlcham (orxidometr), konsistensiya, kontur, ogʻriq. Oʻsmadan shubha: qattiq, ogʻriqsiz tugun.
- Moyak ortigʻi: orqa-lateral tomonda boshcha, tana va dum; ogʻriq va qalinlashuvni baholash.
- Urugʻ yoʻli: zich «ip» kabi tuzilma; ikki tomonda ham mavjudligini tekshirish.
- Urugʻ tizmasi: tik holatda va Valsalva sinamasida varikotsele («chuvalchanglar xaltasi»), darajasini belgilash.
- Transilluminatsiya: gidrotsele va spermatotsele yorugʻ oʻtkazadi, qattiq shakllanish oʻtkazmaydi.
- Kremaster refleksi (son ichki yuzasi qitiqlanadi): torsiyada odatda yoʻqoladi. Torsiyadan kuchli shubha boʻlsa, tasvirlash uchun jarrohlikni kechiktirmang.
- Chov kanali va churra tekshiruvi; kerak boʻlsa UZI (doppler).
17
Asosiy klinik xulosalar
- Moyak tunica albuginea bilan oʻralgan, taxminan 200–300 boʻlakchadan iborat; yoʻl: urugʻ kanalchalari → toʻgʻri kanalchalar → moyak toʻri → olib chiquvchi kanalchalar → moyak ortigʻi.
- Skrotum va urugʻ tizmasi qobiqlari qorin devori qavatlaridan kelib chiqadi: tashqi qiyshiq mushak, ichki qiyshiq va koʻndalang mushaklar, koʻndalang fastsiya, qorin parda.
- Urugʻ tizmasi: urugʻ yoʻli, uch arteriya (moyak, urugʻ yoʻli, kremaster), pampiniform chigal, limfa tomirlari, genitofemoral nerv genital shoxchasi.
- Moyak limfasi retroperitoneal tugunlarga, skrotum terisi limfasi chov tugunlariga oqadi; chap moyak venasi buyrak venasiga, oʻngi pastki kovak venaga quyiladi.
- Erektsiya parasimpatik (S2–S4), emissiya simpatik (T10–L2), ekspulsiya somatik (pudendal nerv) nazoratda.
- Pardali uretra eng mahkam fiksatsiyalangan: tos sinishida orqa uretra, perineyga tushishda bulbar uretra shikastlanadi.
- Moyak torsiyasi — shoshilinch holat: birdan ogʻriq, kremaster refleksi yoʻqligi, yuqoriga tortilgan moyak; soatlar ichida jarrohlik.
1Kremaster mushagi qorin devorining qaysi mushaklaridan kelib chiqadi?
- Tashqi qiyshiq mushak
- Ichki qiyshiq va koʻndalang mushaklar
- Toʻgʻri mushak
- Piramidal mushak
Javob: B. Kremaster mushagi va fastsiyasi ichki qiyshiq va koʻndalang mushaklardan hosil boʻladi; tashqi urugʻ fastsiyasi esa tashqi qiyshiq mushak aponevrozidan.
2Varikotsele nima uchun koʻpincha chap tomonda uchraydi?
- Chap moyak venasi chap buyrak venasiga deyarli toʻgʻri burchak ostida quyiladi
- Chap moyak arteriyasi torroq
- Chap urugʻ yoʻli uzunroq
- Chap moyak venasi pastki kovak venaga quyiladi
Javob: A. Chap moyak venasi uzunroq va buyrak venasiga deyarli toʻgʻri burchak ostida quyiladi, shuning uchun bosim yuqoriroq; oʻng vena esa pastki kovak venaga qiyshiq ochiladi.
3Moyak oʻsmalari limfogen yoʻl bilan birinchi navbatda qayerga metastaz beradi?
- Chov limfa tugunlariga
- Retroperitoneal (para-aortal va parakaval) tugunlarga
- Tashqi yonbosh tugunlariga
- Obturator tugunlarga
Javob: B. Moyak limfasi moyak tomirlari bilan birga koʻtarilib, L1–L2 darajasidagi retroperitoneal tugunlarga oqadi.
4Erektsiyani taʼminlovchi parasimpatik tolalar qaysi orqa miya segmentlaridan chiqadi?
- T10–L2
- L1–L2
- S2–S4
- T6–T9
Javob: C. Parasimpatik tolalar S2–S4 segmentlaridan tos ichki nervlari va gʻovak nervlar orqali jinsiy aʼzoga boradi; simpatik tolalar T10–L2 dan chiqadi.
5Tos suyaklari sinishida erkak uretrasining qaysi qismi koʻproq shikastlanadi?
- Fossa navicularis
- Bulbar qism
- Pardali (membranoz) qism
- Osilgan qism
Javob: C. Pardali qism perineal pardada mahkam fiksatsiyalangan, shuning uchun tos siljiganda uziladi; bulbar qism esa perineyga tushishda shikastlanadi.
- Gray's Anatomy, 42nd ed., 2020
- Netter's Atlas of Human Anatomy, 8th ed., 2022
- Campbell-Walsh-Wein Urology, 12th ed., 2020
- Smith & Tanagho's General Urology, 19th ed., 2020
- Ross & Pawlina Histology: A Text and Atlas, 8th ed., 2020
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2024
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
Taqdimot taʼlim maqsadida tayyorlangan. Klinik qarorlar amaldagi klinik tavsiyalar va bemorning holatiga asoslanishi kerak. Foydalanganda muallifni va sayt manzilini koʻrsating.
PPTX yuklab olish (539 KB)