Varikotsele — moyak venalarining kengayishi — erkak bepushtligining koʻp uchraydigan sabablaridan biri. Lekin har bir varikotsele bepushtlikka olib kelmaydi. Operatsiya farzand koʻrish imkonini faqat maʼlum hollarda oshiradi: varikotsele qoʻl bilan seziladigan boʻlsa, spermogramma yomon chiqsa va juftlikda boshqa aniq sabab boʻlmasa.
Koʻp erkak UZI xulosasida «varikotsele» degan yozuvni koʻrib, darhol operatsiya haqida oʻylaydi. Boshqalari esa yillar davomida unga eʼtibor bermaydi. Ikkala yoʻl ham notoʻgʻri boʻlishi mumkin. Quyida operatsiya qachon foyda berishini, qachon foydasizligini va EKO rejalashtirilganda qaror qanday qabul qilinishini tushuntiramiz.
Varikotsele nima va u spermaga qanday taʼsir qiladi?
Moyakdan qon olib ketadigan venalarda maxsus klapanlar bor. Ular ishlamay qolsa, qon orqaga oqadi va venalar kengayib, yorgʻoqda «chuvalchanglar toʻplami»ga oʻxshash tugunlar hosil qiladi. Bu koʻpincha chap tomonda uchraydi.
Kengaygan venalarda qon turib qoladi va moyak atrofidagi harorat koʻtariladi. Moyaklar esa salqinroq sharoitda yaxshi ishlaydi. Qizib ketish va hujayralarga zarar yetkazuvchi moddalar koʻpayishi spermatozoidlar soni, harakati va sifatini pasaytirishi mumkin.
Varikotsele darajasiga qarab ajratiladi:
| Daraja | Qanday aniqlanadi |
|---|---|
| Subklinik | Faqat UZIda koʻrinadi, qoʻl bilan sezilmaydi |
| 1-daraja | Faqat kuchanganda qoʻl bilan seziladi |
| 2-daraja | Tinch holatda qoʻl bilan seziladi |
| 3-daraja | Koʻzga koʻrinib turadi |
Varikotsele belgilari va davolash turlari haqida umumiy maʼlumot varikotsele maqolasida.
Varikotsele bepushtlikka har doim olib keladimi?
Yoʻq. Varikotsele erkaklarning taxminan 15 foizida uchraydi. Hali birorta ham farzand koʻra olmagan (birlamchi bepushtligi bor) erkaklar orasida esa bu koʻrsatkich taxminan 35–40 foizga yetadi. Demak, u bepushtlik bilan bogʻliq, lekin varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi bemalol farzand koʻradi.
Shuning uchun farzandi boʻlmayotgan erkakda varikotsele topilsa, shifokor avval u haqiqatan muammoning sababi ekanini baholaydi. Buning uchun spermogramma, moyaklar hajmi, kerak boʻlsa gormonlar va turmush oʻrtogʻining tekshiruvi koʻriladi.
Afsona: «UZIda varikotsele chiqdi — demak, operatsiya qilish kerak.» Haqiqat: Operatsiya faqat maʼlum sharoitlarda tavsiya qilinadi. Urugʻ tahlili normal boʻlsa yoki varikotsele faqat UZIda koʻrinsa, operatsiya farzand koʻrish imkonini oshirmaydi.
Operatsiya qachon foyda beradi?
Xalqaro urologiya tavsiyalariga koʻra, varikotsele farzand koʻrish maqsadida quyidagi shartlar birga boʻlganda operatsiya qilinadi:
- varikotsele qoʻl bilan seziladi (1–3-daraja);
- spermogramma natijalari normadan past;
- juftlikda farzand boʻlmayapti va ayol tomonida jiddiy sabab yoʻq yoki u davolanadi;
- vaqt imkon beradi — ayolning yoshi va tuxumdonlari zaxirasi kutishga ruxsat beradi.
Bunday erkaklarda operatsiya koʻpincha urugʻ koʻrsatkichlarini yaxshilaydi va tabiiy homiladorlik ehtimolini oshirishi mumkin. Baʼzi erkaklarda urugʻ shunchalik yaxshilanadiki, murakkabroq usul oʻrniga oddiyroq usul yetarli boʻladi.
Alohida holatlar ham bor. Urugʻda spermatozoid topilmaganda (azoospermiya) yoki spermatozoidlar DNKsi shikastlanganda operatsiya baʼzan koʻrib chiqiladi. Bu qarorlar faqat mutaxassis bilan batafsil muhokamadan keyin qabul qilinadi. Oʻsmirlardagi varikotsele esa alohida mavzu — u haqda oʻsmirlarda varikotsele maqolasida yozganmiz.
Qachon operatsiya foyda bermaydi?
Quyidagi hollarda operatsiya farzand koʻrish imkonini odatda oshirmaydi:
- varikotsele faqat UZIda topilgan, qoʻl bilan sezilmaydi;
- spermogramma normal;
- bepushtlikning asosiy sababi boshqa joyda, masalan ayol tomonida, va EKO baribir kerak;
- moyak hujayralari chuqur shikastlangan va operatsiyadan kutiladigan foyda juda kam.
Varikotsele ogʻriq yoki ogʻirlik hissini bersa, operatsiya bu sabab bilan ham qilinishi mumkin. Lekin bu farzand masalasidan alohida qaror.
Operatsiya qanday oʻtkaziladi va natija qachon koʻrinadi?
Operatsiyaning maqsadi — kengaygan venalarni bogʻlab, qon oqimini sogʻlom venalarga yoʻnaltirish. Bir necha usul bor: mikrojarrohlik usuli, laparoskopik usul va vena ichidan yopish (embolizatsiya). Mikrojarrohlik usulida qaytalanish va moyak atrofida suyuqlik yigʻilishi kabi asoratlar odatda kamroq uchraydi. Usullar haqida batafsil: varikotsele operatsiyasi.
Natijani sabr bilan kutish kerak. Spermatozoidlar taxminan 2,5–3 oyda yangilanadi, shuning uchun birinchi nazorat spermogrammasi odatda 3 oydan keyin topshiriladi. Yaxshilanish keyingi oylarda ham davom etishi mumkin. Har bir erkakda natija turlicha, shuning uchun vijdonli shifokor homiladorlik boʻlishiga vaʼda bermaydi.
EKO rejalashtirilgan boʻlsa: kutish kerakmi?
Bu savolga javob koʻpincha ayolning holatiga bogʻliq:
- Ayol yosh va uning tomonida muammo yoʻq. Avval varikotseleni davolab, urugʻ yaxshilanishini kutish mumkin. Baʼzan tabiiy homiladorlik boʻladi yoki oddiyroq usul yetarli boʻladi.
- Ayol 35 yoshdan katta yoki tuxumdonlar zaxirasi kam. Oylab kutish qimmatga tushishi mumkin. Bunday juftliklarga koʻpincha EKO yoki IKSI darhol tavsiya qilinadi.
- Ayol tomonida ham sabab bor. Baribir EKO kerak boʻlsa, operatsiyaning afzalligi kamroq.
Muhim: Varikotsele boʻyicha qaror faqat erkak yoki faqat ayol shifokori tomonidan emas, juftlik uchun birga qabul qilinishi kerak. Androlog va reproduktolog natijalarni birga koʻrganda eng toʻgʻri yoʻl tanlanadi.
Urugʻ koʻrsatkichlarini qanday tushunish haqida spermogramma natijalari maqolasida oʻqing.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Quyidagi holatlarda urolog-androlog bilan maslahatlashing:
- yorgʻoqda ogʻirlik hissi yoki qoʻl bilan seziladigan kengaygan venalar bor;
- varikotsele bor va bir yil (ayol 35 yoshdan katta boʻlsa — olti oy) davomida farzand boʻlmayapti;
- spermogrammada koʻrsatkichlar past chiqdi;
- bir tomondagi moyak ikkinchisidan kichrayib qoldi;
- oʻsmir oʻgʻlingizda varikotsele aniqlandi;
- varikotsele toʻsatdan paydo boʻldi, oʻng tomonda yoki yotganda kichraymaydi — bunda qorin boʻshligʻini ham tekshirish kerak, shuning uchun murojaatni kechiktirmang;
- yorgʻoqda toʻsatdan kuchli ogʻriq va shish paydo boʻldi — bu varikotsele belgisi emas, shoshilinch holat boʻlishi mumkin (masalan, moyak buralishi); darhol shifoxonaga boring.
Bepushtlik haqida umumiy maʼlumot erkaklar bepushtligi maqolasida. Operatsiya haqida qaror qabul qilishdan oldin androlog Davron Dautov bilan maxfiy maslahatlashishingiz mumkin — qabulga yoziling.
Xulosa
Varikotsele bepushtlikka olib kelishi mumkin, lekin har doim emas. Operatsiya qoʻl bilan seziladigan varikotsele va yomon spermogramma birga boʻlganda koʻpincha foydali, faqat UZIda koʻrinadigan yoki urugʻ normal boʻlgan holatlarda esa foydasiz. Qaror juftlik uchun, ayolning yoshi va umumiy holatini hisobga olib qabul qilinadi.
Koʻp beriladigan savollar
Varikotsele bilan farzand koʻrish mumkinmi?
Ha, koʻp hollarda mumkin. Varikotselesi bor erkaklarning koʻpchiligi hech qanday davolashsiz ota boʻladi. Muammo faqat urugʻ sifati pasaygan va juftlikda farzand boʻlmayotgan hollarda koʻrib chiqiladi.
UZIda faqat kichik varikotsele topildi, qoʻl bilan sezilmaydi. Operatsiya kerakmi?
Odatda yoʻq. Faqat UZIda koʻrinadigan varikotseleni farzand koʻrish maqsadida operatsiya qilish xalqaro tavsiyalarda qoʻllab-quvvatlanmaydi. Shifokor bunday holatda urugʻ tahlili va boshqa mumkin boʻlgan sabablarga eʼtibor qaratadi.
Operatsiyadan keyin varikotsele qaytalanishi mumkinmi?
Ha, baʼzan qaytalanadi. Bu xavf operatsiya usuliga bogʻliq: mikrojarrohlik usulida u odatda pastroq. Qaytalanishga shubha boʻlsa, androlog koʻrik va UZI orqali tekshiradi.
Varikotsele dori yoki mashqlar bilan yoʻqoladimi?
Yoʻq, kengaygan venalar dori, mazlar yoki mashqlar bilan asl holiga qaytmaydi. Qisib turuvchi ichki kiyim va ogʻriq qoldiruvchi vositalar noqulaylikni kamaytirishi mumkin, lekin urugʻ sifatini tiklamaydi. Davolash kerak boʻlsa, operatsiya yoki embolizatsiya qilinadi.
Varikotsele jinsiy quvvatga taʼsir qiladimi?
Odatda ereksiya va jinsiy maylni bevosita buzmaydi. Baʼzi tadqiqotlarda varikotselesi bor erkaklarda testosteron biroz pastroq boʻlgan, lekin bu hammaga xos emas. Ereksiya bilan muammo boʻlsa, uning sababi alohida tekshiriladi.
Manbalar
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Diagnosis and Treatment of Infertility in Men, 2020
Maqola xalqaro tibbiy tavsiyalar asosida tayyorlangan.
Muhim: bu maqola umumiy maʼlumot uchun. U shifokor koʻrigini almashtirmaydi. Dorilarni faqat shifokor tayinlaydi.