Teratozoospermiya — spermogrammada normal shakldagi spermatozoidlar ulushi Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) 2021 meʼyoridan, yaʼni 4% dan kam boʻlishi. Boshqacha aytganda, mikroskop ostida spermatozoid shakli «ideal» qolipga mos keladiganlari juda oz topilgan. Bu natija yolgʻiz oʻzi farzand koʻra olmaslikni anglatmaydi.
Xulosada shu uzun soʻzni koʻrgan koʻp erkak xavotirga tushadi: «spermatozoidlarim nuqsonli ekan». Quyida shakl qanday baholanishi, nega 4% ham meʼyor hisoblanishi, bu koʻrsatkich nimani aytib, nimani aytmasligi va qanday yoʻllar borligini tushuntiramiz.
Normal spermatozoid qanday koʻrinadi?
Spermatozoid uch qismdan iborat. Har birining oʻz vazifasi bor:
- Bosh — silliq, tuxumsimon (oval). Ichida otadan oʻtadigan irsiy maʼlumot saqlanadi. Boshning old qismida maxsus «qalpoqcha» bor: u tuxum hujayra qobigʻini eritib, ichkariga kirishga yordam beradi.
- Boʻyin va oʻrta qism — oʻziga xos «dvigatel». Bu yerda harakat uchun energiya ishlab chiqariladi.
- Dum — bitta, toʻgʻri va uzun. U spermatozoidni oldinga suzdiradi.
Laborant maxsus boʻyalgan surtmada yuzlab spermatozoidni birma-bir koʻrib chiqadi. Qatʼiy mezonlarda talab juda yuqori. Bosh biroz kattaroq, dumaloqroq yoki noksimon boʻlsa, spermatozoid «normal emas» deb hisoblanadi. Dum buralgan yoki ikkita boʻlsa, boʻyinda ortiqcha tomchi qolgan boʻlsa ham shunday. Hatto kichik chetlanish ham hisobga olinadi.
Nega 4% ham meʼyor hisoblanadi?
Bu raqam koʻpchilikni hayratga soladi. Ammo sogʻlom, farzandli erkaklarda ham spermatozoidlarning aksariyati qatʼiy mezonlar boʻyicha «ideal» emas. JSST chegarasi turmush oʻrtogʻi bir yil ichida homilador boʻlgan erkaklar natijalari asosida belgilangan. Bunday otalarning deyarli barchasida normal shakl 4% va undan yuqori boʻlgan.
Yana ikki muhim jihat bor:
- Eski meʼyorlar boshqacha boʻlgan. Oldingi qoʻllanmalarda chegara ancha yuqori edi. Shuning uchun baʼzi laboratoriya varaqalarida hanuz boshqa raqamlar uchraydi — natija qaysi mezon bilan baholanganini soʻrang.
- Baholash laborantga bogʻliq. Shaklni koʻz bilan aniqlash oson emas. Bitta namuna turli laboratoriyalarda har xil natija berishi mumkin, shuning uchun takroriy tahlilni imkon qadar oʻsha joyda topshirgan maʼqul.
Teratozoospermiya yolgʻiz oʻzi nimani anglatadi?
Shakl — spermogrammadagi eng «nozik» koʻrsatkich. Uning farzand koʻrishni oldindan aytib berish kuchi cheklangan. Spermatozoidlar soni va harakati normal, faqat shakl biroz past boʻlsa, koʻp juftliklar tabiiy yoʻl bilan farzand koʻradi.
Shakl boshqa koʻrsatkichlar bilan birga past boʻlganda uning ahamiyati ortadi. Masalan, xulosada «oligoastenoteratozoospermiya» yozilgan boʻlsa, spermatozoidlar kam, sust va shakli buzilgan degani. Bunday holatda sababni izlash va davolash rejasini tuzish muhimroq boʻladi.
Afsona: «Shakli buzilgan spermatozoid tuxum hujayrani urugʻlantirsa, bola nogiron tugʻiladi.» Haqiqat: Bunga ilmiy dalil yoʻq. Spermatozoidning tashqi koʻrinishi bola sogʻligʻini belgilamaydi. Tabiiy yoʻlda tuxum hujayragacha asosan eng yaxshi harakatlanadigan spermatozoidlar yetib boradi.
Kamdan-kam uchraydigan maxsus shakllar
Odatda nuqsonlar aralash boʻladi: bir spermatozoidda bosh, boshqasida dum oʻzgargan. Lekin kam hollarda deyarli barcha spermatozoidlar bir xil nuqsonga ega boʻladi. Bunday holatlar koʻpincha genetik sabab bilan bogʻliq:
- Dumaloq boshli spermatozoidlar (globozoospermiya). Boshda «qalpoqcha» boʻlmaydi, shuning uchun spermatozoid tuxum hujayraga oʻzi kira olmaydi. Farzand koʻrish uchun odatda IKSI kerak boʻladi.
- Juda katta boshli, koʻpincha bir necha dumli spermatozoidlar. Ularning aksariyatida xromosomalar soni notoʻgʻri boʻladi. Bunday holatda reja genetik maslahatdan keyin tuziladi.
- Dumi kalta, buralgan yoki umuman yoʻq spermatozoidlar. Ular harakatlana olmaydi, lekin tirik boʻlsa, IKSIda ishlatilishi mumkin.
Bunday natijada androlog genetik tahlil va genetik maslahatni tavsiya qilishi mumkin.
Spermatozoid shakli nima sababdan buziladi?
Shakl spermatozoid moyakda yetilayotgan paytda shakllanadi. Bu jarayonga zarar yetkazadigan har qanday omil shaklga ham taʼsir qiladi:
- varikotsele — yorgʻoqdagi venalarning kengayishi va moyakning qizishi;
- chekish va koʻp miqdorda spirtli ichimlik;
- ortiqcha vazn;
- soʻnggi 2–3 oy ichidagi yuqori isitma, hammom va saunaga tez-tez borish;
- jinsiy yoʻllardagi infeksiya va yalligʻlanish;
- ayrim dorilar, kimyoterapiya va nurlanish;
- ish joyidagi zaharli moddalar — pestitsidlar, erituvchilar, ogʻir metallar;
- erkakning yoshi va genetik omillar.
Koʻp hollarda esa aniq sabab topilmaydi. Bunday paytda ham turmush tarzini yaxshilash foydali boʻlishi mumkin.
Teratozoospermiyada nima qilish kerak?
Birinchi qadam — xulosa chiqarishga shoshilmaslik. Keyingi harakatlar odatda quyidagicha boʻladi:
- Tahlilni takrorlash. Bir necha haftadan keyin, toʻgʻri tayyorgarlik bilan. Tahlilning oʻzi haqida spermogramma nima maqolasida oʻqing.
- Androlog koʻrigi. Varikotsele, infeksiya va gormonal buzilishlar tekshiriladi.
- Turmush tarzini oʻzgartirish. Yangi avlod spermatozoidlar taxminan 2,5–3 oyda yetiladi, shuning uchun natija shundan keyin baholanadi. Amaliy qadamlar — sperma sifatini oshirish maqolasida.
- Qoʻshimcha testlar. Homiladorlik takroran tushgan yoki EKO muvaffaqiyatsiz tugagan boʻlsa, shifokor sperma DNK fragmentatsiyasi testini tavsiya qilishi mumkin.
Yordamchi reproduktiv usulni tanlashda shakl yagona mezon emas:
| Vaziyat | Odatdagi yondashuv |
|---|---|
| Faqat shakl past, qolgan koʻrsatkichlar normal | Takroriy tahlil, sabablarni bartaraf etish, tabiiy urinishni davom ettirish |
| Shakl bilan birga son va harakat ham past | Sababni davolash, kerak boʻlsa EKO yoki IKSI |
| Deyarli barcha spermatozoidlar bir xil nuqsonli | Genetik maslahat, koʻpincha IKSI |
| Ayol 35 yoshdan katta, homiladorlik yoʻq | Rejani kechiktirmasdan shifokor bilan tuzish |
IKSI — bitta spermatozoidni bevosita tuxum hujayraga kiritish usuli. U qachon kerakligi haqida: IKSI usuli.
Muhim: «Sperma shaklini tuzatadigan» qimmat kapsula va choylarga ishonmang. Ularning aksariyati jiddiy tadqiqotlarda tekshirilmagan. Avval sababni aniqlang.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Spermogramma natijangiz bilan androlog qabuliga boring, agar:
- xulosada «teratozoospermiya» yozilgan yoki normal shakl 4% dan kam boʻlsa;
- shakl bilan birga spermatozoidlar soni yoki harakati ham past boʻlsa;
- 12 oy davomida (turmush oʻrtogʻingiz 35 yoshdan katta boʻlsa — 6 oy) homiladorlik boʻlmasa;
- homiladorlik bir necha marta erta muddatda tushib qolgan boʻlsa;
- yorgʻoqda ogʻirlik yoki kengaygan venalar sezilsa;
- shoshilinch: moyakda birdan kuchli ogʻriq va shish paydo boʻlsa, kutmang — bu moyak buralishi boʻlishi mumkin, zudlik bilan shifoxonaga boring.
Androlog Davron Dautov bilan maxfiy maslahatlashishingiz mumkin — qabulga yoziling.
Asosiy fikrlar
- Teratozoospermiya — normal shakldagi spermatozoidlar 4% dan kam boʻlishi; sogʻlom otalarda ham spermatozoidlarning aksariyati «ideal» emas.
- Shakl yolgʻiz oʻzi farzand koʻrishni kuchsiz bashorat qiladi.
- Deyarli barcha spermatozoidlar bir xil nuqsonli boʻlgan kam holatlarda genetik maslahat kerak.
- Faqat shakl past boʻlgani IKSI uchun yetarli sabab emas.
- Har qanday oʻzgarish natijasi kamida 3 oydan keyin baholanadi.
Koʻp beriladigan savollar
Normal shakl 2–3% chiqdi. Tabiiy yoʻl bilan farzand boʻlishi mumkinmi?
Ha, mumkin. Faqat shakl biroz past, spermatozoidlar soni va harakati esa normal boʻlsa, koʻp juftliklar tabiiy yoʻl bilan farzand koʻradi. Shunga qaramay, tahlilni takrorlash va androlog koʻrigidan oʻtish kerak, ayniqsa bir yildan beri homiladorlik boʻlmayotgan boʻlsa.
Shakli buzilgan spermatozoiddan nogiron bola tugʻiladimi?
Bunga dalil yoʻq. Spermatozoidning tashqi shakli bolaning sogʻligʻini belgilamaydi va shakli normadan past erkaklarning farzandlarida nuqsonlar koʻpayishi isbotlanmagan. Faqat deyarli barcha spermatozoidlar bir xil nuqsonli boʻlgan kam uchraydigan holatlarda genetik maslahat kerak boʻladi.
Teratozoospermiyani vitamin bilan davolash mumkinmi?
Antioksidant va vitaminlar baʼzi tadqiqotlarda urugʻ koʻrsatkichlarini biroz yaxshilagan, ammo ularning homiladorlik ehtimolini oshirishi ishonchli isbotlanmagan. Ular asosiy sababni davolash oʻrnini bosmaydi. Qabul qilishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Teratozoospermiya jinsiy quvvatga taʼsir qiladimi?
Yoʻq. Spermatozoidlar shakli ereksiya, jinsiy mayl va boʻshanishga taʼsir qilmaydi — ular tomirlar, asablar va gormonlar bilan bogʻliq. Teratozoospermiya faqat farzand koʻrish nuqtai nazaridan ahamiyatga ega.
Teratozoospermiyada albatta IKSI qilish kerakmi?
Yoʻq. Faqat shakl past boʻlgani IKSI uchun yetarli sabab hisoblanmaydi. IKSI odatda spermatozoidlar soni yoki harakati ham past boʻlganda, oldingi urinishlar muvaffaqiyatsiz tugaganda yoki maxsus nuqsonli shakllarda tavsiya qilinadi.
Manbalar
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Diagnosis and Treatment of Infertility in Men, 2020
Maqola xalqaro tibbiy tavsiyalar asosida tayyorlangan.
Muhim: bu maqola umumiy maʼlumot uchun. U shifokor koʻrigini almashtirmaydi. Dorilarni faqat shifokor tayinlaydi.