Oligozoospermiya — bu urugʻda spermatozoidlar soni normadan kam boʻlishi. JSST (Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti) 2021-yil meʼyorlariga koʻra, 1 ml urugʻda kamida 16 million, bir martalik namunada esa jami kamida 39 million spermatozoid boʻlishi kerak. Spermatozoidlar kam boʻlsa, homiladorlik ehtimoli pasayadi, lekin koʻp erkaklar baribir ota boʻladi — ayniqsa sabab topilib, toʻgʻri yoʻl tanlansa.
Xalq orasida bu holatni koʻpincha «sperma kam» deyishadi. Quyida oligozoospermiya nima sababdan boʻlishi, shifokor qanday tekshiruvlar oʻtkazishi, uni qanday davolash mumkinligi va qachon yordamchi reproduktiv usullarga murojaat qilish kerakligini tushuntiramiz.
«Sperma kam» — bu nimani anglatadi?
Koʻp erkaklar urugʻ miqdori kamayganini koʻrib, «sperma kam» deb xavotirlanadi. Aslida urugʻ hajmi va undagi spermatozoidlar soni — ikki xil narsa. Urugʻ asosan prostata bezi va urugʻ pufakchalari suyuqligidan iborat, spermatozoidlar esa uning juda kichik qismini tashkil qiladi. Shuning uchun koʻzga koʻp koʻringan urugʻda spermatozoidlar kam, oz urugʻda esa yetarli boʻlishi mumkin. Buni faqat spermogramma koʻrsatadi.
Shifokorlar spermatozoidlar kamligini darajalarga ajratadi:
| Holat | Oddiy tilda |
|---|---|
| Yengil daraja | Son meʼyordan biroz past |
| Ogʻir daraja | Spermatozoidlar juda kam |
| Kriptozoospermiya | Oddiy koʻrishda topilmaydi, faqat urugʻ aylantirib quyultirilganda (sentrifugada) bir nechtasi topiladi |
| Azoospermiya | Spermatozoid umuman yoʻq |
Koʻpincha spermatozoidlar soni bilan birga ularning harakati va shakli ham oʻzgargan boʻladi — xulosada «oligoastenoteratozoospermiya» degan uzun soʻzni koʻrish mumkin. Tashxis bitta tahlil bilan qoʻyilmaydi: natija bir necha haftadan keyin takrorlanadi. Tahlilning oʻzi haqida spermogramma nima maqolasida oʻqing.
Spermatozoidlar nima sababdan kam boʻladi?
Sabablarni uch guruhga ajratish qulay.
1. Moyakka yetarli signal kelmaydi. Spermatozoid ishlab chiqarishni miyadagi gipofiz bezi FSG va LG gormonlari orqali boshqaradi. Bu signallar tugʻma yoki keyinchalik paydo boʻlgan sabablarga koʻra kamaysa, moyak toʻliq ishlamay qoladi. Prolaktin gormonining oshishi va qalqonsimon bez kasalliklari ham taʼsir qiladi.
2. Moyakning oʻzi zararlangan. Varikotsele (moyak venalarining kengayishi), bolalikda tushmay qolgan moyak (kriptorxizm), tepkidan (parotitdan) keyin moyakning yalligʻlanishi, moyak shikastlanishi yoki buralishi, kimyoterapiya va nurlanish. Bu guruhga genetik sabablar ham kiradi.
3. Boshqa omillar. Urugʻ yoʻllarining qisman bekilishi, infeksiyalar, soʻnggi oylardagi yuqori isitma, ayrim dorilar, chekish, spirtli ichimliklar, ortiqcha vazn va moyaklarning qizib ketishi.
Koʻp hollarda esa aniq sabab topilmaydi — buni «idiopatik» oligozoospermiya deyishadi.
Muhim: Sport zalida mushak oʻstirish uchun ishlatiladigan anabolik steroidlar va testosteron ukollari yosh erkaklarda spermatozoidlar keskin kamayishining keng tarqalgan va oldini olish mumkin boʻlgan sababidir. Ular toʻxtatilgach, tiklanish oylar, baʼzan undan ham uzoq vaqt oladi. Batafsil: anabolik steroidlar zarari.
Qanday tekshiruvlar kerak?
Takroriy tahlil ham past natija koʻrsatsa, androlog sababni topish uchun tekshiruv rejasini tuzadi. U suhbat va koʻrikdan boshlanadi: bolalikdagi kasalliklar, operatsiyalar, dorilar, sport qoʻshimchalari va turmush tarzi haqida soʻraladi, moyaklar hajmi va venalar tekshiriladi.
Gormon tahlillari
Odatda FSG, LG va ertalabki umumiy testosteron, kerak boʻlsa prolaktin va qalqonsimon bez gormonlari tekshiriladi. Natijalar muammo qayerdaligini koʻrsatadi:
- FSG yuqori, moyaklar kichik boʻlsa — moyakning oʻzi yaxshi ishlamayapti;
- FSG, LG va testosteron birga past boʻlsa — moyakka miyadan signal yetmayapti; bu holat koʻpincha yaxshi davolanadi (steroid qabul qilganlarda ham shunga oʻxshash manzara boʻladi);
- gormonlar normal boʻlsa — sabab varikotsele, urugʻ yoʻllari yoki turmush tarzida boʻlishi mumkin.
Batafsil: gormonal bepushtlik.
Genetik tahlillar
Spermatozoidlar juda kam boʻlsa, genetik tekshiruv tavsiya qilinadi:
- kariotip — xromosomalar soni va tuzilishini tekshirish (masalan, Klaynfelter sindromida bitta ortiqcha X xromosoma boʻladi);
- Y xromosoma mikrodelesiyasi — erkaklik xromosomasining spermatozoid ishlab chiqarish uchun javob beradigan kichik qismlari yoʻqligini aniqlash.
Bu tahlillar davolash imkoniyatlarini baholashga yordam beradi. Bundan tashqari, Y xromosomadagi oʻzgarish IKSI orqali tugʻilgan oʻgʻil farzandga oʻtadi, shuning uchun genetik maslahat muhim. Batafsil: genetik bepushtlik.
UZI va boshqa tekshiruvlar
Yorgʻoq UZI (ultratovush tekshiruvi) moyaklar hajmi va tuzilishini, varikotseleni, moyak ortigʻidagi oʻzgarishlarni va tugunlarni koʻrsatadi. Urugʻ hajmi ham kam boʻlsa, orqa chiqaruv teshigi orqali qilinadigan prostata UZI (TRUZI) urugʻ yoʻllarining bekilishini aniqlashga yordam beradi. Boʻshanishdan keyingi siydik tahlili esa urugʻning qovuqqa ketib qolishini tekshiradi. Urugʻda leykotsitlar koʻp boʻlsa, urugʻ ekmasi qilinadi.
Oligozoospermiya qanday davolanadi?
Davolash topilgan sababga qarab tanlanadi:
- Steroid yoki testosteron qabul qilingan boʻlsa — ular shifokor nazorati ostida toʻxtatiladi, baʼzan tiklanishni tezlashtiruvchi davolash buyuriladi.
- Miyadan signal yetishmasa — gonadotropinlar, yaʼni yetishmayotgan signallar oʻrnini bosuvchi gormonal ukollar. Natija bir necha oyda koʻrinadi.
- Prolaktin yoki qalqonsimon bez muammosida — oʻsha kasallikni davolash.
- Varikotseleda — qoʻl bilan seziladigan varikotsele va yomon spermogramma boʻlsa, operatsiya koʻrib chiqiladi.
- Tasdiqlangan infeksiyada — tahlil asosida tanlangan davolash.
Sababi topilmagan holatlarda shifokor baʼzan organizmning oʻz gormonlarini ragʻbatlantiruvchi dorilarni sinab koʻrishni taklif qiladi. Ularning samarasi haqidagi dalillar cheklangan, shuning uchun qaror har bir erkak uchun alohida qabul qilinadi. Barcha dorilarni faqat shifokor tayinlaydi.
Har qanday davolash natijasi kamida 3 oydan keyin spermogramma bilan baholanadi. Spermatozoidlar soni kamayib borayotgan boʻlsa yoki kimyoterapiya kabi davolash oldinda boʻlsa, ularni muzlatib saqlab qoʻyish taklif qilinishi mumkin.
Yordamchi reproduktiv usullar: qachon kerak?
Sababni davolash har doim ham yetarli boʻlmaydi yoki uni kutishga vaqt boʻlmaydi — ayniqsa ayol 35 yoshdan katta boʻlsa. Bunday hollarda:
- inseminatsiya — yengil holatlarda, tayyorlangan urugʻda yetarlicha harakatchan spermatozoid boʻlsa va ayolning tuxum yoʻllari oʻtkazuvchan boʻlsa;
- EKO — tuxum hujayralar ayoldan olinib, laboratoriya idishida urugʻ bilan uchrashtiriladi, hosil boʻlgan embrion esa bachadonga qaytariladi;
- IKSI — spermatozoidlar juda kam boʻlganda asosiy usul: har bir tuxum hujayraga bittadan spermatozoid kiritiladi. Batafsil: IKSI usuli.
Kriptozoospermiyada spermatozoidlar baʼzi kunlari umuman topilmasligi mumkin. Shuning uchun ular oldindan muzlatib qoʻyiladi yoki kerak boʻlsa bevosita moyakdan olinadi.
Yordamchi usul tanlangan boʻlsa ham, erkakning tekshiruvi toʻxtatilmaydi. Gormonal buzilish yoki moyakdagi oʻzgarish uning oʻz sogʻligʻi uchun ham muhim.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
- spermogramma xulosasida «oligozoospermiya» yozilgan boʻlsa — natija bilan androlog qabuliga boring;
- 12 oy muntazam urinishlarga qaramay homila boʻlmasa (turmush oʻrtogʻingiz 35 yoshdan katta boʻlsa — 6 oy);
- bolalikda moyak tushmagan, tepkidan keyin moyak shishgan yoki moyakda operatsiya boʻlgan boʻlsa;
- moyaklar kichik yoki yumshoq boʻlsa, jinsiy mayl pasaygan, soqol oʻsishi kamaygan boʻlsa;
- steroid yoki testosteron qabul qilgan yoki qilayotgan boʻlsangiz;
- moyakda tugun paydo boʻlsa — kechiktirmasdan;
- shoshilinch: moyakda toʻsatdan kuchli ogʻriq paydo boʻlsa — moyak buralishini istisno qilish uchun zudlik bilan shifoxonaga boring.
Androlog Davron Dautov bilan maxfiy maslahatlashishingiz mumkin — qabulga yoziling.
Asosiy fikrlar
- Oligozoospermiya — spermatozoidlar soni JSST meʼyoridan kam boʻlishi; uni urugʻ hajmi bilan adashtirmang.
- Sabablar gormonlar, moyakning oʻzi, genetika, urugʻ yoʻllari va turmush tarzi bilan bogʻliq; steroidlar — keng tarqalgan sabab.
- Tekshiruv takroriy spermogramma, gormonlar, kerak boʻlsa genetik tahlil va UZIni oʻz ichiga oladi.
- Davolash sababga qarab tanlanadi va natija kamida 3 oydan keyin baholanadi.
- Spermatozoidlar juda kam boʻlsa ham, IKSI orqali farzand koʻrish imkoniyati bor.
Koʻp beriladigan savollar
Sperma kam boʻlsa, farzand koʻrish mumkinmi?
Ha, koʻp hollarda mumkin. Spermatozoidlar soni chegaradan biroz past boʻlgan erkaklarning bir qismi tabiiy yoʻl bilan ota boʻladi. Son juda past boʻlsa ham, IKSI usulida bir nechta spermatozoid bilan homiladorlikka erishish imkoniyati bor.
Urugʻ miqdori kamaysa, spermatozoidlar ham kamayganmi?
Bunday xulosa chiqarib boʻlmaydi. Urugʻning asosiy qismini bezlar suyuqligi tashkil qiladi, shuning uchun hajm spermatozoidlar soni haqida deyarli hech narsa aytmaydi. Hajm doimiy kam boʻlsa ham, sababini aniqlash uchun spermogramma va androlog koʻrigi kerak.
Oligozoospermiyada qaysi gormonlar tekshiriladi?
Odatda FSG, LG va ertalabki umumiy testosteron, kerak boʻlsa prolaktin va qalqonsimon bez gormonlari. Ular muammo moyakning oʻzidami yoki miyadan keladigan signaldami — shuni farqlashga yordam beradi. Aniq roʻyxatni androlog koʻrikdan soʻng belgilaydi.
Testosteron qabul qilish spermatozoidlar sonini oshiradimi?
Yoʻq, aksincha. Tashqaridan olingan testosteron organizmga «gormon yetarli» degan xabar beradi, miya moyakni ragʻbatlantirishni toʻxtatadi va spermatozoidlar kamayadi, baʼzan butunlay yoʻqoladi. Farzand rejalashtirayotgan boʻlsangiz, bunday vositalar haqida androlog bilan albatta gaplashing.
Oligozoospermiya irsiy boʻladimi?
Baʼzi hollarda sabab genetik boʻladi, masalan, Y xromosomadagi kichik yetishmovchiliklar. Bunday oʻzgarish IKSI orqali tugʻilgan oʻgʻil farzandga oʻtishi mumkin. Shuning uchun spermatozoidlar juda kam boʻlsa, genetik tahlil va genetik maslahat tavsiya qilinadi.
Manbalar
- WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, 2024
- AUA/ASRM Guideline: Diagnosis and Treatment of Infertility in Men, 2020
- AUA Guideline: Evaluation and Management of Testosterone Deficiency, 2018
Maqola xalqaro tibbiy tavsiyalar asosida tayyorlangan.
Muhim: bu maqola umumiy maʼlumot uchun. U shifokor koʻrigini almashtirmaydi. Dorilarni faqat shifokor tayinlaydi.